MIŁOŚĆ I ŚMIERĆ

Jerzy  Klechta

 

 

 

 


 

Ona – Nadieżda urodziła się w rodzinie Żydów, którzy byli chrześcijanami. Jej ojciec był prawnikiem, matka lekarką. W młodości często odwiedzała z rodzicami kraje Europy. Studiowała  prawo na Uniwersytecie Kijowskim, w czasie Rewolucji Październikowej studiowała malarstwo.
On – Osip Mandelsztam urodził się w Warszawie w rodzinie żydowskiej. Był synem dobrze prosperującego handlarza wyrobami skórzanymi i nauczycielki muzyki. Studiował na Sorbonie, potem klasyczną literaturę francuską na uniwersytecie w Heidelbergu, zaś w latach 1911-1917 filozofię na uniwersytecie w Sankt Petersburgu. Poznali się 1 maja 1919 r., pobrali dwa lata później.

Połączyła ich poezja. Osip pisał w myślach – żonę prosił o zanotowanie tekstu. Rola Nadii jako opiekunki twórczości Mandelsztama rosła. Za krytykę władzy Osip został zesłany na trzy lata do Woroneża, a po krótkim okresie wolności ponownie aresztowany i skazany na łagry.

Większość wspólnego życia spędzili na tułaczce. W Woroneżu pracowali dorywczo. Kiedy po wyroku odmówiono im zameldowania w Moskwie, żyli z pożyczonych, nigdy nie oddawanych pieniędzy. Nadia dorabiała zbieraniem malin, łowieniem ryb, pracą w fabryce. Gdy Osip trafił do łagrów nauczyła się myśleć o nim jak o zmarłym „Teraz nawet nie patrzę w niebo. Jeśli zobaczę chmury, komu je pokażę?” – mówiła.

Osip kilkakrotnie podejmował próby samobójcze. Chroniła go przed stanami lękowymi, które codziennie pojawiały się o tej samej porze, w „godzinie paranoi”. Ich przyjaciółka poetka Achmatowa tak zapamiętała ten związek: „Osip kochał  Nadię  wprost niewiarygodnie. Nie opuszczał jej nawet na krok. Nie pozwalał pracować. Był chorobliwie o nią zazdrosny, prosił o radę co do każdego słowa w wierszach. Niczego podobnego w życiu nie widziałam”.

W listopadzie 1933 r. Osip Mandelsztam napisał wiersz o Stalinie, który stał się wyrokiem śmierci na poecie. Oto jego fragment (w przekładzie Stanisława Barańczaka) :

Żyjemy tu, nie czując pod stopami ziemi,

Nie słychać i na dziesięć kroków, co szepczemy,

A w półsłówkach, półrozmówkach naszych

Cień górala kremlowskiego straszy.

Palce tłuste jak czerwie, w grubą pięść układa,

Słowo mu z ust pudowym ciężarem upada.

Śmieją się karalusze wąsiska

I cholewa jak słońce rozbłyska.

Wokół niego hałastra cienkoszyich wodzów:

Bawi go tych usłużnych półludzików mozół.

Jeden łka, drugi czka, trzeci skrzeczy,

A on sam szturcha ich i złorzeczy.

I ukaz za ukazem kuje jak podkowę –

Temu w pysk, temu w kark, temu w brzuch, temu w głowę.

Miodem kapie każda nowa śmierć

Na szeroką osetyńską pierś.

Stalin osobiście wydał wyrok na poecie. Nikt dotąd i nikt później nie zdobył się na taką odwagę, na takie „zbezczeszczenie” Chorążego Pokoju. Dyktator mścił się na poecie latami, aż wycieńczony, będący u skraju wytrzymałości fizycznej poeta zmarł w łagrze tranzytowym Wtoraja Rieczka (Вторая Речка) pod Władywostokiem. Jako oficjalną przyczynę śmierci podano zawał serca.

Miłość Nadieżdy do Osipa sprawiła, że celem i sensem jej życia stało się zapamiętywanie i przechowywanie poezji Mandelsztama. Każdy kolejny dzień rozpoczynała od powtórzenia wybranej partii tekstu, czujnie śledząc, czy w jej pamięci nie zaciera się skomplikowana faktura mandelsztamowskiej poezji.

Na początku lat 60. opracowała  antologię poezji Osipa i przekazała na Zachód. W 1964 r. w Waszyngtonie ukazał się pierwszy dwutomowy zbiór dzieł Mandlesztama. Po spełnieniu tego obowiązku zdecydowała się na spisanie losów Osipa, jest to opowieść o mechanizmach komunistycznego zniewolenia.

W 1965 r. otrzymała jednopokojowe mieszkanie w Moskwie. W trzytomowej autobiografii Воспоминания (Wspomnienia) opisała strach i nędzę czasów stalinowskich. Pierwszy tom ukazał się w Nowym Jorku 1970, drugi w Paryżu 1972, trzeci w Paryżu 1978. Początek światowej sławy Osipa datuje się w latach siedemdziesiątych XX w. Osip Mandelsztam,  Borys Pasternak i Anna Achmatowa to wielcy  poeci XX wieku.

Wszystkie wpisy Jerzego

TUTAJ

No comments yet... Be the first to leave a reply!

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: