Uncategorized

Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku


Przedmowa

Praca niniejsza powstała w związku z prowadzonymi od ponad pół wieku badaniami autora nad dziejami kultury muzycznej na ziemiach polskich (w granicach przedrozbiorowych) w XIX i XX wieku i obejmuje biografie muzyków, którzy czynni byli od 1795 r. Oprócz haseł biograficznych w słowniku znalazły się hasła rzeczowe dotyczące instytucji, w których działalności muzyka odgrywała istotną rolę (szkoły muzyczne, orkiestry, chóry, zespoły kameralne, teatry muzyczne, synagogi, towarzystwa kulturalno-oświatowe) oraz hasła zbiorcze poświęcone wykonywanym zawodom (kantora, kapelmistrza wojskowego, krytyka i recenzenta muzycznego, producenta i sprzedawcy instrumentów muzycznych oraz gramofonów i płyt, wydawcy i księgarza muzycznego itd.). Osobne hasła poświęcono też niektórym, szczególnie licznym rodom muzyków.

Oprócz muzyków, którzy działali na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, uwzględniono też osoby działające w innych krajach Europy, a także na innych kontynentach, jeśli pochodziły z ziem polskich oraz tu rozpoczynały naukę i zawodową działalność muzyczną, niezależnie od tego, gdzie się urodziły (dotyczy to zwłaszcza Żydów rosyjskich, którzy wskutek ograniczenia prawa do zamieszkania na terenie Rosji, a następnie nasilających się pogromów, przybywali do Królestwa Polskiego). Często nie udawało się udokumentować uprzedniej aktywności muzycznej emigrantów, wszakże, jeśli w chwili wyjazdu mieli 20–30 lat, należy przyjąć, że taką działalność rozwijali, zważywszy, że muzykanci i klezmerzy zaczynali pracować zarobkowo na ogół w bardzo młodym wieku.

Uwzględniono zarówno Żydów żyjących na ziemiach polskich, a czynnych w odrębnym nurcie żydowskiego życia muzycznego (synagoga, żydowski teatr, żydowskie towarzystwo kulturalne, artystyczne i oświatowe, także sportowe, a nawet polityczne), jak i działających w polskim życiu muzycznym, często zasymilowanych aż do zmiany wyznania i całkowitej identyfikacji ze społeczeństwem polskim, ale też tych, którzy, działając poza granicami ziem polskich, identyfikowali się, z różnych względów, ze społeczeństwem rosyjskim, austriackim czy niemieckim bądź ze społeczeństwami krajów, do których emigrowali, ale z ziem polskich się wywodzili, tam się początkowo kształcili i tam rozpoczynali pracę, choć nie zawsze udało się te fakty ustalić. Niemniej jeśli muzyk pochodził z rodziny klezmerskiej, a wyjechał już w wieku dojrzałym, można z dużym prawdopodobieństwem takie założenie przyjąć.

Hasła są na ogół krótkie, ich zwięzłość, a nawet suchość była zamierzona. Nie są one całościowymi biogramami, dotyczą tylko działalności muzycznej rzadko natomiast dają ocenę tej działalności. Rola, jaką muzyk odegrał, wynika z zawartych w biogramie informacji. Stałymi elementami biogramu są: nazwisko lub nazwiska, imię lub imiona, często zarówno używane, jak i metrykalne, pożądane zwłaszcza wobec notorycznego hebraizowania imion w źródłach powojennych (np. Cwi zamiast Hersz, Dow zamiast Ber, Zeew zamiast Wolf), ewentualny pseudonim lub pseudonimy (od wariantów nazwiska i pseudonimów do nazwiska podstawowego prowadzą odsyłacze umieszczone w odpowiednim miejscu porządku alfabetycznego), daty i miejsca urodzenia i śmierci, a jeśli nie udało się ich ustalić – daty przybliżone (z towarzyszącym znakiem zapytania), informacje o rodzinie, jeśli była z muzyką związana, o wykształceniu muzycznym, a także wykształceniu wyższym nie muzycznym.

Informacje o działalności kompozytorskiej są czasami szczegółowe, częściej, zwłaszcza w przypadku kompozytorów płodnych, których utwory są zazwyczaj wymieniane w literaturze przedmiotu, sumaryczne. Po biogramie następuje bibliografia osobowa przedmiotowa w układzie chronologicznym, obejmująca pozycje, które przynoszą istotne informacje, z pominięciem stereotypowych haseł w różnych leksykonach muzycznych, powtarzających ten sam, najczęściej spetryfikowany materiał oraz wzmianek w prasie codziennej czy na afiszach.

Praca niniejsza opiera się na materiałach zaczerpniętych z opracowań polskich i obcych: druków zwartych, w tym encyklopedii muzycznych i teatralnych, wydawnictw biograficznych ogólnych i specjalnych, monografii miast oraz instytucji muzycznych i szkół, periodyków, w tym prasy codziennej, kalendarzy, informatorów, ksiąg adresowych itp., jak również periodycznie ukazujących się kronik instytucji artystycznych i edukacyjnych, z których autor korzystał w Polsce i za granicą, w różnych ośrodkach Europy (Austria, Czechosłowacja, Francja, Niemcy, Rosja, Węgry, Włochy) i Stanów Zjednoczonych, a także na wynikach kwerendy przeprowadzonej w wielu archiwach państwowych, miejskich oraz instytucjach, zwłaszcza szkołach muzycznych w Warszawie (Archiwum Akt Dawnych, Archiwum Akt Nowych, Archiwum m.st. Warszawy i Województwa Warszawskiego, Akademii Muzycznej w Warszawie), w Berlinie, Lipsku, Paryżu, Pradze, Weimarze, Wiedniu, a ponadto na szerokiej ankiecie przeprowadzonej drogą korespondencyjną oraz na setkach wywiadów i rozmów z ludźmi, którzy znali środowisko muzyczne, czasem z członkami rodzin muzyków, niestety, wobec tragedii Holocaustu, rzadziej z samymi muzykami, którzy przeżyli i żyli jeszcze po 1950 roku, kiedy autor rozpoczął swoje poszukiwania.

Źródła archiwalne i informacje ustne zostały w bibliografii zaznaczone.Autor, rzecz jasna, zdaje sobie sprawę z tego, że nie wyczerpał możliwości, jakich dostarcza zarówno literatura drukowana, zwłaszcza prasa codzienna, jak i zasoby archiwów. Prac tego typu nigdy nie można uznać za definitywnie zakończone, zwłaszcza jeśli są rezultatem indywidualnego wysiłku. Wydaje się jednak, że w obecnej postaci słownik powinien służyć ludziom i utrwalać pamięć o rzeszach muzyków zasłużonych dla kultury muzycznej ziem polskich, Europy, a nawet świata, zwłaszcza tych wszystkich, którzy nie trafili do wielkich encyklopedii międzynarodowych, ogólnych (w tym także żydowskich) oraz muzycznych.

Leon Tadeusz Błaszczyk

Cala ksiazka TUTAJ

Kategorie: Uncategorized

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.