Autorka: Phyllis Chesler

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł Phyllis Chesler, analizując filmowy dramat o trudnych dylematach moralnych w czasach Holokaustu oraz niezwykłe losy agentki Ruth Klüger, dowodzi, że w obliczu śmiertelnego zagrożenia i bezczynności innych to właśnie bezkompromisowy heroizm staje się naszą jedyną moralną alternatywą.

Ta mistrzyni słowa i wojowniczka stała się kimś w rodzaju nauczycielki, prawdziwą panią manier szalejących wojen kulturowych. Dlatego mówię: „Nie lubię wygłaszać brutalnych sloganów, a debata jako krwawy sport mnie nie kręci”. Twierdzę wprost: przeciwnicy ideologiczni powinni angażować się w cywilizowaną wymianę zdań i nie przestawać rozmawiać, zamiast uciekać się do niebezpiecznego milczenia lub jawnej wojny.

Och, jakież to piękne i wdzięczne słowa – ale co z tymi momentami historycznymi, w których albo musimy działać, albo stać się współwinnymi śmierci innych?

Albo uratujemy dziecko, które padło ofiarą handlu ludźmi i zostało wykorzystane do niewolnictwa seksualnego, albo umrze – powoli i przedwcześnie, gdy jest jeszcze młode. Albo uratujemy ofiary ludobójstwa, albo one umrą. Nie ma drugiej szansy. Tablice pamiątkowe i Komitety Prawdy i Pojednania nie wskrzeszą zmarłych.

A działanie zawsze oznacza ryzykowanie wszystkiego: bezpieczeństwa, szczęścia, zdrowia, własnego życia, a może i życia naszych bliskich. Ale w pewnych momentach historii heroizm jest naszą jedyną alternatywą. Przynajmniej jeśli jesteśmy bohaterami.

Niektórzy ludzie szczycą się nieustannym gadaniem; nigdy nie działają. Zamiast tego uważają „rozmawianie z wrogiem” za cnotę moralną. Ale jeśli gadanina zastępuje i gloryfikuje bezczynność, to pozwólcie, że zasugeruję, iż gadanina może być odpowiednia w czasach bezpieczeństwa, a nie niebezpieczeństwa.

Te myśli przywodzą mi na myśl film, który widziałam na Izraelskim Festiwalu Filmowym. Dylemat Dariena to przejmujący i poruszający dramat nakręcony przez ojca i syna – reżyserów Erez i Nahum Lauferów.

W 1941 roku 1000 wiedeńskich Żydów utknęło na zamarzniętym Dunaju, czekając na ratunek lub pewną śmierć. Darien to nazwa statku, który nowo powstały Mossad zakupił, aby przetransportować tych Żydów w bezpieczne miejsce w Palestynie. Dylemat dotyczy tego, jak niewielka grupa palestyńskich żydowskich bohaterów poradziła sobie z bezpośrednim rozkazem porzucenia Żydów na śmierć – po prostu dlatego, że statek był potrzebny w ramach szerszego porozumienia politycznego, które Hagana właśnie zawarła z Brytyjczykami; statek miał być użyty do sabotażu niemieckich linii zaopatrzenia w ropę.

Co oznacza nieposłuszeństwo wobec niemoralnego rozkazu lub rozkazu, z którym się nie zgadzasz? Czy ochrona przyszłości państwa żydowskiego jest większym dobrem niż ratowanie zagrożonego życia Żydów? Jakie potwory mogą podejmować takie decyzje? Jakie potwory mogą odmówić ich wykonania?

W tym przypadku, ku ich ogromnemu uznaniu, członkowie Mossadu debatowali nad tą decyzją przez cały miesiąc. Niechętnie zagłosowali za wykonaniem bezpośredniego rozkazu wojskowego – a potem zmienili zdanie i postanowili go zignorować. Jednak dla uchodźców z Dariena było już za późno. Nie było dla nich statku. Z wyjątkiem 200 nastolatków, których Mossad porwał, by wsiedli na inny statek płynący do Palestyny, wszystkich ośmiuset uchodźców zostało zamordowanych.

Film działa na kilku poziomach jednocześnie. Moment historyczny został uchwycony nie tylko za pomocą materiałów archiwalnych, ale także przez izraelską trupę teatralną, którą obserwujemy na próbach, a następnie podczas odgrywania fascynującej inscenizacji wydarzeń w Stambule, Wiedniu, Bukareszcie, Tel Awiwie, Belgradzie i Bratysławie. Więcej: kilku żyjących ocalałych z katastrofy Dariena, obecnie po osiemdziesiątce, jest przesłuchiwanych przed kamerami. Wszystko to działa jak sen i nie wiemy, co jest „rzeczywiste”, a co „odgrywane”. Wszelka niewiara zostaje zawieszona.

Bohaterką filmu jest kobieta – Ruth Klüger. Była również członkinią tego samego ruchu młodzieży syjonistycznej, do którego dołączyłam w Borough Park na Brooklynie zaledwie siedem lat po tragedii w Darienie. Klüger urodziła się w Kijowie na Ukrainie. Mówiła biegle dziewięcioma językami, ukończyła prawo w Wiedniu i była niezwykle piękna (co wykorzystała, by ratować innych Żydów, a nie tylko dbać o własną skórę).

Klüger opuściła Palestynę, aby powrócić do niebezpiecznej Europy. Osobiście dowodziła statkiem Tiger Hill, ostatnim statkiem, który dotarł do Palestyny przed wybuchem II wojny światowej, oraz Hildą, który przybył do Palestyny w 1940 roku z 726 uchodźcami. Ruth współpracowała z Haganą i Mossadem w Bułgarii, Stambule i Kairze. Odkryła nazistowsko-egipski spisek i pomogła wsadzić Anwara Sadata do więzienia. Klüger współpracowała również z Wolnymi Siłami Francuskimi w Kairze.

Klüger była pierwszą agentką Mossadu, która wkroczyła do wyzwolonej Europy. Przeprowadziła pierwszy seder paschalny dla ocalałych z Bergen-Belsen. Klüger była również członkiem delegacji nad jeziorem Success, kiedy Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła powstanie Izraela.

Owszem, krążyły pogłoski, że Klüger i Ben-Gurion byli kimś więcej niż tylko towarzyszami i przyjaciółmi, ale niezależnie od tego, czy było to prawdą, czy nie, Klüger i tak odmówiła przyjęcia ostatniego zlecenia. Przeszła do sektora prywatnego w Izraelu, gdzie również osiągnęła sukcesy.

Cóż za historia! Cóż za bohaterka! W tym szczęśliwym przypadku heroizm nie tylko się opłacił – sama Klüger zmarła, że tak powiem, we własnym łóżku, a nie w nazistowskiej celi przesłuchań, w 1979 roku.

Obyśmy na wzór Klüger potrafili wykazać się taką szlachetnością.

Kiedy heroizm jest naszą jedyną alternatywą