Melissa Brodsky

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł Melissy Brodsky analizuje skomplikowaną historię własności ziemi i nieruchomości żydowskich na terenach, które po wojnie w 1948 roku znalazły się pod kontrolą Jordanii, dowodząc, że dzisiejsze spory wokół Jerozolimy, Hebronu czy Sheikh Jarrah mają swoje głębokie korzenie w wypędzeniach ludności i przejęciu mienia, które w oficjalnych rejestrach nadal figurowało jako własność żydowska.

Kiedyś w Jerozolimie, Judei i Samarii było mnóstwo żydowskich domów, synagog i społeczności — dopóki nie zostały zniszczone lub opuszczone przez mieszkańców

Zielona Linia (linia demarkacyjna ustalona w porozumieniach rozejmowych z 1949 r. po wojnie arabsko-izraelskiej z 1948 r.) przecinała pola, drogi, wioski i dzielnice, ale także oddzielala ludzi od nieruchomości, które nadal legalnie do nich należały.

Żydzi mieli domy na Starym Mieście w Jerozolimie oraz w dzielnicach wokół Szimona Ha-Cadyka. Rodziny żydowskie mieszkały na północ od Jerozolimy – w Atarot i Neve Yaakov – oraz na południe od miasta, w czterech społecznościach Gush Etzion. Działki należące do Żydów były rozrzucone po Wschodniej Jerozolimie, Hebronie, Betlejem, Silwanie, Beit Jala, Beit Iksa, Beit Safafa i innych miejscach, które ostatecznie znalazły się pod kontrolą Jordanii.

Część nieruchomości należała do poszczególnych rodzin. Inne działki stanowiły własność banków, funduszy religijnych, Żydowskiego Funduszu Narodowego, Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie oraz różnych organizacji żydowskich.

Były to gospodarstwa rolne, domy, sklepy, synagogi, cmentarze, szkoły oraz tereny niezagospodarowane. Kiedy w 1949 roku zakończyła się wojna arabsko-izraelska i ustalono linię rozejmu, tysiące dunamów (jednostka powierzchni równa około jednej czwartej akra) należących do Żydów znalazło się po stronie jordańskiej. Większość właścicieli pozostała po drugiej stronie.

Upadek Dzielnicy Żydowskiej w Jerozolimie

Dzielnica żydowska na Starym Mieście w Jerozolimie poddała się Legionowi Arabskiemu 28 maja 1948 r. Następnego ranka amerykański wicekonsul w Jerozolimie przesłał do Waszyngtonu warunki kapitulacji. Około 2000 kobiet, dzieci, osób starszych i mieszkańców wyznających religię miało zostać ewakuowanych do kontrolowanej przez Żydów części miasta pod nadzorem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Około 300 mężczyzn w wieku poborowym miano przewieźć jako jeńców wojennych do Ammanu. Spośród około 150 rannych osoby w stanie ciężkim miały zostać przekazane Czerwonemu Krzyżowi, podczas gdy pozostali stali się jeńcami.

Ewakuacja przez Bramę Syjonu trwała aż do nocy. Następnego ranka żydowska ludność cywilna już tam nie była. Społeczność, która przetrwała panowanie osmańskie, mandat brytyjski, zamieszki i powtarzające się fale przemocy, została całkowicie opróżniona.

Pozostały po niej budynki: domy i sklepy, dziedzińce, jesziwy, instytucje charytatywne oraz synagogi. Wielka kopuła Hurwy, historycznej synagogi ortodoksyjnej, górowała nad dzielnicą od dziesięcioleci, a w pobliżu stała Tiferet Yisrael – kolejna duża synagoga z XIX wieku. Mniejsze domy modlitwy były rozrzucone po ulicach, na których Żydzi mieszkali od pokoleń.

Zniszczenia rozpoczęły się natychmiast. Synagoga Hurva została wysadzona w powietrze tuż po upadku dzielnicy. Zniszczono również Tiferet Yisrael. W ciągu 19 lat panowania jordańskiego inne synagogi zostały zburzone, uszkodzone, ograbione lub przeznaczone do innych celów. Choć późniejsze relacje różnią się co do dokładnych liczb ze względu na trudności w inwentaryzacji mniejszych domów modlitwy, gdy Żydzi powrócili w 1967 roku, znaczna część dawnego krajobrazu religijnego Dzielnicy Żydowskiej zniknęła.

Losy Atarot i Neve Yaakov

Kilka mil na północ od Jerozolimy żydowscy rolnicy budowali od lat poprzedzających I wojnę światową społeczność rolniczą w Atarot (miejscu biblijnym wspomnianym w Księdze Jozuego). Ziemię wokół Qalandii zakupiono pod osadnictwo począwszy od 1912 roku. Z czasem społeczność rozrosła się, opierając się na hodowli bydła mlecznego, sadach, polach, domach i cmentarzu.

Rolnicy przewozili mleko i plony do Jerozolimy drogą, która stawała się coraz bardziej niebezpieczna w miarę nasilania się ataków. Atarot ucierpiałoby już poważnie podczas arabskich zamieszek w 1929 roku, a w latach 1936–1939 pięciu członków społeczności zginęło w atakach na osadę i drogę dojazdową. Do 1948 roku siły arabskie całkowicie odcięły osadę.

Kobiety i dzieci ewakuowano w kwietniu. Dnia 14 maja pozostałym mieszkańcom nakazano opuszczenie Atarot i wzmocnienie pobliskiego Neve Yaakov, porzucając gospodarstwa i domy budowane przez dziesięciolecia. Następnego dnia patrzyli, jak Atarot płonie.

W Neve Yaakov również nie było bezpiecznie. Po arabskich atakach 16 maja obrońcy musieli wycofać się pieszo w kierunku Góry Skopus. W ciągu zaledwie 48 godzin dwie żydowskie społeczności na północ od Jerozolimy zostały opuszczone. Rodziny z Atarot spędziły miesiące na tułaczce, zanim ostatecznie osiedleły się w dawnej niemieckiej osadzie templariuszy Wilhelma, którą przemianowały na Bnei Atarot. Ich dawna miejscowość została niemal całkowicie zrównana z ziemią (przetrwały jedynie lotnisko i cmentarz).

Jordański zarząd mieniem wrogim

Choć rodziny straciły swoje domy, nie przestały być właścicielami ziemi. Szacunki dotyczące żydowskiego majątku pod kontrolą Jordanii sięgały niekiedy 30 000 dunamów, jednak dokładniejsze dane zachowały się w aktach Komisji Pojednawczej ONZ ds. Palestyny.

Dnia 17 marca 1966 r. Frank Jarvis, specjalista ds. gruntów ONZ, sporządził wykaz żydowskich gruntów w Judei i Samarii (na Zachodnim Brzegu) znajdujących się pod kontrolą Jordanii. Łączna powierzchnia wyniosła 16 684,421 dunamów. Ponad połowa tej powierzchni znajdowała się w okręgu jerozolimskim, kolejne 3 031,759 dunamów w okręgu Hebronu, a 2 928,095 w Betlejem; mniejsze posiadłości odnotowano w Nablusie, Tulkarmie i Ramallah (w tym 6 676 dunamów należących do czterech dawnych społeczności Gush Etzion).

Wśród właścicieli znajdowały się osoby prywatne, Żydowski Fundusz Narodowy, Palestyńskie Stowarzyszenie Kolonizacji Żydowskiej, Anglo-Palestyński Bank, Uniwersytet Hebrajski oraz fundusze religijne. Należały do nich również cmentarze w Hebronie i Nablusie oraz grunty we Wschodniej Jerozolimie, Silwanie, Beit Jala, Beit Iksa i Beit Safafa.

Jordania przejęła brytyjski system wojenny służący do kontroli majątku wrogiego i dostosowała go po 1948 roku. Izrael stał się państwem wrogim, co oznaczało, że nieruchomości nabyte przez Żydów wiele lat wcześniej zostały przekazane pod zarząd jordańskiego „Kustosza Majątku Wroga”. Jordania mogła zarządzać tymi gruntami, wydzierżawiać je i pobierać czynsz, mimo że formalny tytuł własności pierwotnych właścicieli (figurujących w rejestrach jeszcze z czasów osmańskich lub mandatu brytyjskiego) nie wygasł automatycznie.

Nakazy sekwestracji regularnie ukazywały się w jordańskiej gazecie rządowej (obejmując m.in. majątki Yony Bern, Yony Friedmana, funduszu Hayy Olam czy Pinhasa Liebkina). Nawet w październiku 1966 roku – na niespełna osiem miesięcy przed końcem jordańskich rządów w Jerozolimie – Jordania nadal wydawała takie nakazy.

Wykorzystanie mienia i sprawa Sheikh Jarrah

Jordania nie ograniczyła się jedynie do formalnego zarządu. Budynki zyskały nowych lokatorów, a grunty przeznaczono na cele rządowe i uchodźcze. Przykładowo, w Atarot jordański zarządca zezwolił agencji UNRWA na wykorzystanie 68 dunamów żydowskiej ziemi pod Centrum Szkolenia Zawodowego w Qalandii.

Podobny los spotkał Sheikh Jarrah. Tereny te, nabyte w 1876 r. przez żydowskie fundusze powiernicze wokół grobu Szimona Ha-Cadyka i w Nahalat Szimon, zostały po 1948 r. przejęte przez jordańskiego kuratora. Dnia 25 sierpnia 1954 r. kurator dzierżawił grunt jordańskiemu ministerstwu mieszkalnictwa, które – we współpracy z UNRWA – wybudowało domy dla 28 palestyńskich rodzin uchodźczych wysiedlonych w 1948 roku. Choć umowy przewidywały ewentualne przeniesienie własności na te rodziny, Jordania nigdy nie sfinalizowała tych procedur przed utratą Wschodniej Jerozolimy w 1967 roku. To zaniechanie stało się później fundamentem wieloletnich sporów prawnych.

Cmentarz na Górze Oliwnej

Żydzi przez wieki chowali swoich zmarłych na Górze Oliwnej. Po 1948 r. cmentarz znalazł się pod kontrolą Jordanii. Choć art. VIII porozumienia o zawieszeniu broni z 3 kwietnia 1949 r. gwarantował swobodny dostęp do miejsc świętych i cmentarza, Jordania nigdy nie wywiązała się z tego obowiązku przez całe 19 lat swojej kontroli.

Co więcej, cmentarz uległ drastycznemu zbezczeszczeniu. Po 1967 roku śledczy udokumentowali, że z około 50 000 nagrobków zniszczono lub usunięto aż 38 000, wykorzystując je m.in. do budowy dróg, obiektów wojskowych czy latryn.

Hebron i Gush Etzion

W Hebronie, gdzie żydowska społeczność mieszkająca tam od wieków została częściowo evakuowana po pogromie z 1929 r. i ostatecznie usunięta w 1936 r., jordańskie rejestry również uwzględniały tysiące dunamów żydowskiej ziemi oraz tamtejszy cmentarz.

Na południe od Jerozolimy cztery osady Gush Etzion (Kfar Etzion, Massuot Yitzhak, Ein Tzurim i Revadim) upadły w maju 1948 roku. Upadkowi Kfar Etzion towarzyszyła tragedia – po kapitulacji zginęło ponad 100 obrońców. Pozostałe osady poddały się, a ich mieszkańcy trafili do niewoli. Ich tereny (ponad 6 676 dunamów) również figurowały w raportach ONZ z 1966 roku jako własność żydowska.

Sytuacja po 1967 roku

Po wojnie sześciodniowej w czerwcu 1967 r. Izrael przejął kontrolę nad Wschodnią Jerozolimą i Zachodnim Brzegiem. Zrodziło to skomplikowane pytania własnościowe: z jednej strony dawni żydowscy właściciele dążyli do odzyskania mienia (co ułatwiła izraelska ustawa z 1970 r.), z drugiej strony Palestyńczycy wciąż podnosili kwestię braku analogicznych mechanizmów dla mienia utraconego przez nich w granicach Izraela w 1948 roku.

Historia ta pokazuje, że korzenie dzisiejszych sporów sięgają głęboko w przeszłość. Właściciele mienia z lat 1948–1967 nie zniknęli z dokumentacji – ich nazwiska i akta przetrwały w archiwach, czekając na rozstrzygnięcia, które miały nadejść dekady później.

Nazywanie ich „izraelskimi osadnikami” pomija najważniejszy aspekt