Autor: Anna-Lena Laurén, korespondentka DN (BERLIN)

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł przedstawia sylwetkę stuletniego Leona Weintrauba – ocalałego z Holokaustu i jednego z ostatnich świadków tamtych czasów – który w wywiadzie dla „Dagens Nyheter” dzieli się swoimi wojennymi doświadczeniami oraz ostrzega przed rosnącymi w siłę ruchami skrajnie prawicowymi, takimi jak niemiecka partia AfD

W poniedziałek przypada 88. rocznica nocy kryształowej – początku ludobójstwa narodu żydzkiego dokonanego przez Trzecią Rzeszę. Leon Weintraub przeżył Holokaust. Mając 100 lat, jako jeden z ostatnich żyjących świadków tamtych czasów, ostrzega przed skrajnie prawicową partią AfD, największym ugrupowaniem w Niemczech.

– Powinno się ją przemianować na „Żadna alternatywa dla Niemiec” – mówi.

Rozmowa i historia życia

Leon Weintraub jest zwinny, szczupły i ma wyprostowaną sylwetkę. Urodził się równo przed wiekiem. Mimo to nietrudno wyobrazić sobie, jak wspina się na oblodzone słupy, by ciągnąć kable elektryczne – umiejętność, która uratowała mu życie w niemieckim obozie pracy.

Kiedy Weintraub wchodzi do auli w szkole Montessori w Berlinie, gwar cichnie. Ubrany w ciemny garnitur, niebieską, dobrze wyprasowaną koszulę i w niebiesko-wzorzystą muszkę, siada w przygotowanym fotelu.

Przez półtorej godziny Weintraub mówi. Z eleganckim akcentem opowiada po niemiecku o getcie w Łodzi, transporcie do Auschwitz oraz wyzwoleniu, gdy transport więźniów nagle zatrzymał się w lesie w Schwarzwaldzie. Od czasu do czasu spojrzy na zegarek, by sprawdzić, czy trzyma się harmonogramu.

Głos Weintrauba jest cichy, lecz wyrazisty. Nastolatki siedzą w absolutnej ciszy. Od 1969 roku urodzony w Polsce Leon Weintraub mieszka w Szwecji. Mówi płynnie po szwedzku, ale jego językami serca są niemiecki i polski. Kiedy spotykamy się po jego wykładzie dla uczniów, cytuje z pamięci swojego ulubionego poetę Heinricha Heinego:

„Masz diamenty i perły, masz wszystko, czego pragnie człowiek…”

Zanim Weintraub zgasi wieczorem lampkę, często czyta Heinricha Heinego, „żeby się uspokoić i poczuć dobrze”. Jego drugim ulubionym twórca jest polski poeta Julian Tuwim.

– Stałem się dorosły i dojrzały na niemieckiej literaturze.

Leon nie rozumie, dlaczego miałby bojkotować język niemiecki z powodu zbrodni nazistów.

– Jestem racjonalnym człowiekiem. Nie kieruję się emocjami. Język stoi ponad wszelkimi oskarżeniami.

Dzieciństwo w Łodzi i lata wojny

Biedny żydowski chłopiec Leon miał 13 lat, gdy wojska niemieckie wkroczyły do jego rodzinnego miasta Łodzi. Było to 8 września 1939 roku.

– Marszczyli się główną ulicą, kolumna za kolumną. Młodzi żołnierze ubrani w zielone mundurki. Mieli buty z podkuwanymi podeszwami, które dudniły o kocie łby. Do dziś przechodzą mnie dreszcze, gdy o tym myślę.

Rodzina Weintraubów była uboga. Matka była wdową i utrzymywała najmłodszego Leona oraz jego cztery starsze siostry, prowadząc dwupokojową pralnię, w której także mieszkali. Ponad 30 procent mieszkańców Łodzi stanowili Żydzi. Po inwazji niemieckiej natychmiast wprowadzono wieczorną godzinę policyjną, a ich majątek skonfiskowano. Miasto przemianowano na Litzmannstadt.

– Nie mieliśmy prawie nic, a wszystko, co miało jakąkolwiek wartość, musieliśmy oddać. Na początku 1940 roku wszyscy zostaliśmy zmuszeni do przeniesienia się do getta. Dostałem pracę jako elektryk i ciągnąłem kable. Wszystkie pięcioro rodzeństwa musiało pracować dla Niemców. Dostawali zapłatę w racjach chleba – dwa kilogramy chleba na osobę tygodniowo. Każdego ranka starsza siostra Leona kréiła po ćwierć kilograma chleba na osobę.

– Wmawialiśmy sobie, że w getcie jesteśmy bezpieczni, dopóki pracujemy i jesteśmy użyteczni dla Niemców. Mówiliśmy sobie: najważniejsze, że jesteśmy razem.

Deportacja i obozy koncentracyjne

W 1944 roku Niemcy zaczęli likwidować getto. Deportowali starszych, chorych i małe dzieci. Później okazało się, że byli oni zagrasowani w hermetycznie zamkniętych ciężarówkach za pomocą spalin.

Latem postanowiono ostatecznie zlikwidować getto. Leon zbudował kryjówkę za szafą – szczelinę między ścianą a meblem, w której zmieściła się cała rodzina. Udawało im się ukrywać podczas kilku kontroli budynków.

– Ostatnim razem, gdy się ukrywaliśmy, niemiecki policjant powiedział: Jeśli kogoś znajdziemy, natychmiast strzelamy. Wtedy mama krzyknęła: „Nie strzelaj!” i wyszliśmy z kryjówki.

Transportu do Auschwitz Leon Weintraub nigdy nie zapomni.

– Zostaliśmy zepchnięci do wagonów towarowych tak ciasno, że nie można było usiąść. W lewym rogu stało wielkie, otwarte naczynie – toaleta. To było wstrząsające. Najbardziej ze wszystkiego Leon zapamiętał ciszę, która panowała przez całą podróż.

– Zrozumieliśmy, że dzieje się coś potwornego. Czy tak przewozi się ludzi do nowej pracy? Czy naprawdę chodzi o to, żebyśmy dalej wytwarzali użyteczne towary dla Wehrmachtu?

Trzy doby później, 19 sierpnia 1944 roku, dotarli na miejsce. Drzwi otworzyły się z szarpnięciem. Mężczyźni ubrani w szarobiałe pasiaste drelichy wrzeszczeli: „Raus, raus!” (Wychodzić, wychodzić!)

– Skoczyłem na ziemię i pomogłem mamie zejść. Wtedy jeden z strażników zerwał mi z pleców plecak. Krzyknęłam: „Moja kolekcja znaczków!” Odpowiedział z drwiną: „Tu nie potrzebujesz żadnych znaczków”.

Siostry Leona skierowano do baraku kobiecego, mama i ciotka zostały od razu zagazowane. Leon o tym nie wiedział. Czarny dym i odór palonego mięsa z krematoriów czuł jednak dzień i noc. Dopiero później dotarła do niego skala mordu.

Leon trafił do bloku młodzieżowego nr 10, gdzie nikogo nie znał. 18-latek był sam. Przebywał w Auschwitz od kilku tygodni, gdy zauważył grupę nagich mężczyzn między blokami 16 i 18.

– Zapytałem, co się dzieje. Odpowiedzieli, że mają zostać wysłani poza obóz do pracy. Rozejrzałem się – żadnych strażników. Szybko zrzuciłem ubranie i wcisnąłem się głęboko w grupę nagich mężczyzn. Kilka tygodni później cały blok młodzieżowy nr 10 został zagazowany.

Pozostali mężczyźni z grupy byli już zarejestrowani i mieli wytatuowane numery na lewym przedramieniu. Niemcy nigdy nie zauważyli, że Leon nie ma tatuażu z numerem.

Wyzwolenie i dalsza droga

Więźniowie zostali wysłani do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen na niemieckim Śląsku, a następnie do Flossenbürga i Natzweiler-Struthof. Drogi między obozami musieli pokonywać pieszo, bez prowiantu. Kto nie dawał rady, był rozstrzeliwany.

Pewnego ranka pod koniec kwietnia 1945 roku więźniów załadowano do pociągu, by wywieźć ich dalej.

– Nagle usłyszeliśmy silniki samolotów nad naszymi głowami i eksplozje. Pociąg się zatrzymał i zostaliśmy pędzeni do lasu. Szliśmy jakiś czas, aż zrozumieliśmy: strażnicy zniknęli.

Żołnierze SS zdjęli mundury i uciekli. Więźniowie znaleźli porzucone w krzakach czapki z trupimi główkami.

Szli dalej lasem w Schwarzwaldzie w południowo-zachodnich Niemczech – aż w końcu natknęli się na uzbrojonego żołnierza. Skierował pistolet w stronę wycieńczonych mężczyzn. Pokazali swoje pasiaste obozowe stroje i litery KL (Konzentrationslager). Wtedy żołnierz wyciągnął rękę.

– Comment ça va? (Jak leci?)

Byl to francuski żołnierz. Więźniowie byli wolni.

Leon ważył 35 kilogramów. Po wojnie Weintraub odnalazł trzy swoje siostry, które przeżyły obóz w Bergen-Belsen. Dostał się na wydział medyczny uniwersytetu w Getyndze, mimo że nie zdążył nawet ukończyć gimnazjum i nie potrafił dobrze mówić po niemiecku.

– Miałem silną wolę pracy z ludźmi. Chciałem pomagać ludziom żyć, po tym wszystkim, co widziałem i czego doświadczyłem.

Życie w Szwecji i walka z zapomnieniem

Faktem było, że wszystkie niemieckie uczelnie w strefach okupacyjnych miały obowiązek zarezerwować miejsca studyjne dla ocalałych z obozów koncentracyjnych. Leon Weintraub zdał wszystkie egzaminy i z czasem wrócił do Polski. Został ginekologiem i ordynatorem w Warszawie.

W 1969 roku przeprowadził się do Szwecji, tracąc pracę i zmuszony do zrzeczenia się polskiego obywatelstwa. Stało się to wskutek fali antysemickiej w Polsce.

– Sam fakt, że żyję, jest wystarczającym powodem do optymizmu! Że nie udało im się ze mną wygrać.

Od tamtej pory często wracał do Niemiec. Żona Leona, Eva-Maria, jest Niemką i ma wielu niemieckich przyjaciół. To wielki dar – zdobyć przyjaciół po dziewięćdziesiątce – powtarza.

– Niemcy to demokracja i państwo prawa. Cudownym znakiem jest to, że w samych Niemczech chyba nie ma miejscowości, w której nie byłoby pomnika upamiętniającego to, co zrobiono w imieniu Niemców. Tablice na ścianach, kamienie pamięci (Stolpersteine).

W Heidenau politycy AfD i CDU zdecydowali niedawno, że nie będą już instalować kolejnych kamieni pamięci.

– To absolutnie karygodne. Przecież nie chodzi o to, że wszyscy dzisiejsi Niemcy ponoszą winę, lecz o wzięcie odpowiedzialności za to, co spotkało Żydów i innych ludzi w imieniu Niemców. Oczywiście dzisiejsi Niemcy nie są winni, ale tego, co się stało, nie da się wymazać. Jedyne, co można zrobić, to zachować tego świadomość. Edukować i uświadamiać ludzi, aby to się nigdy więcej nie powtórzyło.

Fakt, że skrajnie prawicowa Alternatywa dla Niemiec (AfD) wygrała wybory w kilku krajach związkowych, budzi niepokój Weintrauba.

– Nazywam ich „Żaden alternatywny wybór dla Niemiec”. Najgorsze, co mogłoby spotkać Niemcy…

Fakty: Leon Weintraub

• Urodzony: 1 stycznia 1926 r. w polskiej Łodzi.
• Tło: Weintraub dorastał w żydowskiej biednej dzielnicy Łodzi z czterema siostrami i matką. Ojciec zmarł, gdy Leon miał półtora roku.
• 1939: Niemcy napadły na Polskę. Rodzina została zepchnięta do getta.
• 1944: Zostali wysłani do Auschwitz-Birkenau. Matka Natalia i ciotka Ewa zostały zamordowane w komorach gazowych 19 sierpnia 1944 r.
• Obozy: Weintraub przeżył obozy koncentracyjne Auschwitz, Gross-Rosen, Flossenbürg i Natzweiler-Struthof. Po wojnie odnalazł trzy siostry: Lolę, Frankę i Malę, które przeżyły obóz w Bergen-Belsen. Najmłodsza siostra Róża pozostała w getcie i dołączyła do ruchu oporu; zginęła później w przymusowej pracy w Niemczech.
• Kariera medyczna: Po wojnie studiował medycynę na uniwersytecie w Getyndze i ożenił się z Niemką Katją Hof. Później został specjalistą położnictwa i ginekologii w pierwszej klinice położniczo-ginekologicznej w Warszawie. W 1969 r. rodzina została zmuszona do emigracji do Szwecji. Rok później żona Katja zmarła.
• Rodzina: W 1976 r. Leon ożenił się po raz drugi z Evą-Marią Loose. Leon Weintraub ma trzech synów i córkę, jedenaścioro wnucząt i ośmioro prawnucząt.
• Działalność: Przez czterdzieści lat Leon Weintraub podróżował po szkołach w Szwecji, Niemczech i Polsce, dając świadectwo o Holokauście. W 2026 r. ukazała się szwedzka edycja książki o jego życiu „Att försonas med ondskan” („Pojednać się ze złem”), napisaną wspólnie z polską dziennikarką Magdą Jaros.

Fakty: Noc kryształowa i pogromy listopadowe

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. w Niemczech zniszczono tysiące synagog i żydowskich sklepów. Wydarzenie to nazwano nocą kryształową od odłamków szkła i dało ono początek pogromom listopadowym, które przetoczyły się przez Niemcy, okupowaną przez Niemcy Austrię oraz Wolne Miasto Gdańsk.