Dr Yvette Alt Miller

Papież Franciszek nazwał Hamas „złem” i wezwał go do zwrotu izraelskich zakładników. Jednak te chwile moralnej jasności zostały przyćmione przez często ostre i nieuzasadnione ataki papieża Franciszka na Izrael.

W swojej długiej i konsekwentnej karierze papież Franciszek był natarczywym głosem na rzecz pokory w Kościele rzymskokatolickim. Rezygnując z wielu tradycyjnych luksusów zapewnianych papieżom, nalegał na życie w stosunkowo skromnych warunkach, wybierając małe mieszkanie w Watykanie zamiast zwykłych kwater mieszkalnych papieża i gotując własne obiady. „Mój lud jest biedny, a ja jestem jednym z nich” – stwierdził.

Pod pewnymi względami papież Franciszek był orędownikiem spraw żydowskich. Zaliczał Żydów do swoich przyjaciół i pomagał badaczom badającym rolę Kościoła katolickiego w Holokauście. Jednak papież Franciszek pozostawił po sobie również bardziej niepokojące antyżydowskie dziedzictwo. Podniósł głosy antyizraelskie i pomógł podsycić antyżydowskie stereotypy w Kościele.

Oto 10 faktów na temat trudnych relacji papieża Franciszka z Żydami.

Opieranie się faszyzmowi

Papież Franciszek urodził się jako Jorge Mario Bergoglio w Buenos Aires w 1936 roku i został księdzem w 1969 roku. Jego rodzina była częścią dużej społeczności włoskich imigrantów mieszkających w Argentynie. Według dziennikarza Johna L. Allena, Jr., dziadkowie papieża Franciszka uciekli z Włoch w 1927 r. częściowo dlatego, że nienawidzili faszyzmu; żywili głęboki „polityczny i ideologiczny wstręt do Czarnych Koszul Mussoliniego”.

Biorąc pod uwagę ten rodzinny sprzeciw wobec prawicowych dyktatur, wielu było rozczarowanych niepowodzeniem papieża Franciszka w latach siedemdziesiątych (kiedy był wysoko postawionym księdzem w Argentynie), aby wypowiedzieć się przeciwko morderczym ekscesom rządu Jorge Rafaela Videli, który zabił około 30 000 lewicowych dysydentów podczas osławionej „brudnej wojny” w Argentynie, w tym wielu Żydów. Podczas gdy niektórzy księża publicznie robili wszystko, co w ich mocy, aby pomóc w ratowaniu dysydentów w tym czasie, papież Franciszek nie związał się publicznie z ruchem na rzecz ratowania więźniów politycznych.

W tym czasie jego siostra, Maria Elena Bergoglio, broniła swojego brata, wskazując krytykom antyfaszystowskie zasługi swojej rodziny we Włoszech. Nowsze badania wykazały, że papież Franciszek rzeczywiście pomagał niektórym dysydentom w Argentynie w latach siedemdziesiątych, ukrywając księży dysydentów i innych w szkole, którą prowadził w Buenos Aires.

Przyjaźń z rabinem

Papież Franciszek został arcybiskupem Buenos Aires w 1998 roku. W swojej nowej roli nawiązał kontakt z liczną społecznością żydowską Buenos Aires, nawiązując przyjaźnie z wybitnymi przywódcami żydowskimi. Jednym z nich był rabin Abraham Skorka, pedagog i były przywódca kongregacji Bene Tikva w Buenos Aires. Papież Franciszek i rabin Skorka promowali dialog międzyreligijny. Papież Franciszek uczestniczył w nabożeństwie upamiętniającym Holokaust w Bene Tikva, a w 2010 r. obaj mężczyźni opublikowali wspólnie książkę On Heaven and Earth, w której przedstawili dalej żydowskie i katolickie stanowiska w wielu kwestiach.

Reakcja na zamach bombowy w Centrum Żydowskim w Buenos Aires

18 lipca 1994 r. w Buenos Aires miał miejsce najbardziej śmiercionośny atak terrorystyczny w historii Argentyny. Wspierana przez Iran libańska grupa terrorystyczna Hezbollah wypełniła ciężarówkę materiałami wybuchowymi o dużej mocy i podjechała nią pod Argentyńskie Stowarzyszenie Wzajemnego Izraelity (AMIA), centrum społeczności żydowskiej wypełnione dziećmi, rodzinami i innymi osobami. Zamachowiec samobójca zdetonował ciężarówkę, zabijając 85 osób i raniąc ponad 300 innych. Okazało się, że atak został zaplanowany i wyreżyserowany przez wysokich rangą irańskich polityków i był nadzorowany przez irańskich dyplomatów i innych urzędników.

Papież Franciszek był wówczas biskupem pomocniczym Buenos Aires. Ponad dekadę później zajął stanowisko, stając się pierwszą osobą publiczną, która podpisała publiczną petycję wzywającą do sprawiedliwości dla ofiar ataku. (Nikt nigdy nie został skazany za zamach, a zamachowiec, który zdetonował ciężarówkę, został uhonorowany po śmierci w Libanie). Kiedy odbudowane centrum AMIA zostało ponownie otwarte dla publiczności w 2010 roku, papież Franciszek (wówczas arcybiskup Buenos Aires) zwiedził odbudowane centrum wraz z lokalnymi przywódcami żydowskimi.

Spotkanie z Żydami jako papież

Watykański dziennikarz John L. Alllen Jr. zauważa, że kiedy papież Franciszek został papieżem w 2013 r., „prognozy wśród osób zaangażowanych w dialog żydowsko-katolicki były ogólnie różowe”. Żydzi „nie mogli sobie życzyć ani mieć nadziei na lepszego papieża” – wykrzyknął wówczas dyrektor ADL Abraham Foxman. Papież Franciszek, od dawna przyzwyczajony do spotkań z Żydami, kontynuował tę tradycję u steru Kościoła katolickiego. Złożył uroczystą wizytę w synagodze w Rzymie, podróżował do Izraela i wypowiadał się przeciwko antysemityzmowi.

Jedno z jego ostatnich potępień antysemityzmu jest typowe: w lutym 2024 r., pośród przerażającego wzrostu liczby ataków antysemickich na całym świecie, papież Franciszek stanowczo stwierdził, że Kościół rzymskokatolicki „odrzuca każdą formę antyjudaizmu i antysemityzmu, jednoznacznie potępiając nienawiść do Żydów i judaizmu jako grzech przeciwko Bogu”.

Jednak pomimo tych przykładów prożydowskich nastrojów, dziennikarz John L. Allen zauważył w 2023 r., że „faktem jest, że papież Franciszek miał problem z Żydami, który na nowo wysunął się na pierwszy plan w związku z obecną wojną w Gazie”. Pomimo pewnych przyjaznych gestów wobec Żydów, papież Franciszek podniósł również antyżydowskie i antyizraelskie głosy w Kościele i na całym świecie.

Krytyka „faryzeuszy”

Dwa tysiące lat temu społeczność żydowska była rozdarta podziałami; grupa zwana faryzeuszami utrzymywała tradycyjne żydowskie prawo i praktyki w obliczu rzymskiej presji na zmiany i przekształciła się w dzisiejszą społeczność żydowską.

Papież Franciszek wielokrotnie przywoływał faryzeuszy w bardzo negatywnych słowach i opisywał ich jako złych i podstępnych. W jednym z typowych przemówień z 2023 roku papież Franciszek stwierdził, że faryzeusze tylko „wykonywali uczynki, aby wyglądać na sprawiedliwych” i że w rzeczywistości ci starożytni sprawiedliwi Żydzi byli „obłudni”. .

Papież Franciszek wiedział, co robi. Teologia katolicka często lekceważyła faryzeuszy, a papież Franciszek chciał to zmienić. W 2019 r. zwrócił się do katolickich badaczy o przedstawienie dokładniejszego obrazu faryzeuszy, aby pomóc w „zwalczaniu antysemityzmu” i „przezwyciężaniu starych uprzedzeń”. Co rozczarowujące, w swoich publicznych wystąpieniach papież Franciszek wkrótce powrócił do tradycyjnych poglądów na starożytnych Żydów jako kłamliwych, manipulujących, niegodnych zaufania i złych.

W 2017 r. rabin Giuseppe Laras, były naczelny rabin Mediolanu, napisał list otwarty, w którym oskarżył papieża Franciszka o antyżydowską retorykę. Podczas gdy papież podjął pewne pozytywne kroki w celu wspierania dialogu katolicko-żydowskiego, „wstydem było, że codziennie zaprzeczają im homilie papieża, który używa dokładnie starej, zawziętej struktury (negatywnego opisywania judaizmu) i jej przejawów”.

Odwrócenie się od współczesnego prożydowskiego nauczania katolickiego

W 1965 roku ówczesny papież Paweł VI wydał przełomowy dokument, Deklarację Nostra Aetate o stosunkach Kościoła z niechrześcijanami. To przełomowe dzieło obaliło wielowiekową katolicką teologię antyżydowską i oświadczyło, że Żydzi nie są winni zabicia Jezusa, na co katolicy nalegali od pokoleń (i wykorzystywali jako usprawiedliwienie straszliwej przemocy wobec Żydów w przeszłości). Deklaracja radykalnie oświadczyła również, że w opinii Kościoła rzymskokatolickiego Żydzi są święci, judaizm jest ważnym wyrazem religijnym, a „Bóg darzy Żydów największą miłością”.

Papież Franciszek odszedł od tej doktryny, rutynowo stosując antyżydowską retorykę i tropy. W jednym z pamiętnych kazań z 2021 roku papież Franciszek stwierdził, że tylko katolicyzm – a nie judaizm – jest ważną religią i oczernił religijną wartość żydowskiej Tory.

Dr Malka Simkovitch, ekspert w dziedzinie stosunków katolicko-żydowskich, zauważyła wówczas, że „niedawne odniesienie papieża Franciszka do (żydowskiego) prawa jako nie dającego życia jest najnowszą uwagą w szeregu komentarzy, które przywołują stare stereotypy na temat prawa żydowskiego i faryzeuszy. Komentarze te zachęcają katolików do narysowania prostej linii od chciwych i wyzyskujących ludzi dzisiaj do faryzeuszy z pierwszego wieku i narysowania kolejnej linii prosto do współczesnych Żydów”. Dr Simkovitch zauważył, że w wielu obszarach papież Franciszek wydawał się oddany rozwojowi dialogu katolicko-żydowskiego, ale uporczywie powracał do antyżydowskich postaw, które Kościół katolicki próbował w ostatnich latach stłumić.

Otwarcie archiwów apostolskich

Historycy i badacze Holokaustu długo będą wspominać papieża Franciszka z wdzięcznością za jego pracę nad udostępnieniem watykańskich archiwów.

Kiedy został papieżem, Franciszek przyspieszył kościelny harmonogram otwierania kościelnych rejestrów. Było to ogromne zadanie, obejmujące 2 miliony dokumentów. W 2019 r., aby zaznaczyć, że akta Kościoła wkrótce staną się publiczne, papież Franciszek zmienił nazwę „Tajnych Archiwów” Watykanu na „Archiwa Apostolskie”. W 2020 r., po ponad dekadzie przygotowań, otwarto je dla badaczy.

Najbardziej oczekiwane były dokumenty Kościoła z czasów II wojny światowej. Papież Pius XII był papieżem w latach 1939-1958 i nie wypowiedział się przeciwko zamordowaniu 6 milionów Żydów podczas II wojny światowej. Papież Franciszek oświadczył, że Kościół nie ma „nic do ukrycia” i miał nadzieję, że przyglądając się roli Kościoła w Holokauście, badacze skupią się nie na współudziale z nazistami, ale na fakcie, że katoliccy księża i zakonnice uratowali tysiące żydowskich dzieci przed nazistami, ukrywając je w katolickich sierocińcach i innych instytucjach.

Krytycy skarżyli się, że Watykan opublikował wybrane artykuły podkreślające rolę papieża Piusa XII w ratowaniu niektórych żydowskich dzieci, jako sposób na generowanie prokościelnych nagłówków. „Po stwierdzeniu, że potrzebne będą lata badań, teraz odpowiedzi pojawiają się pierwszego dnia jak królik z kapelusza magika” – gorzko narzekał rabin Riccardo Di Segni, naczelny rabin Rzymu.

Tolerowanie muzułmańskiego antysemityzmu

Papież Franciszek był orędownikiem dialogu międzyreligijnego, zarówno z Żydami, jak i muzułmanami. Zbliżył się do szejka Ahmeda al-Tayeba, Wielkiego Imama meczetu Al-Azhar w Kairze, a nawet zadeklarował, że on i imam złożyli sobie „przyrzeczenie braterstwa”.

Stało się tak pomimo oczywistego i częstego antysemityzmu szejka Ahmeda al-Tayeba. Nawet watykańska gazeta L’Osservatore Romano skarżyła się, że imam wygłaszał antysemickie uwagi „co dwie minuty”.

Przez lata szejk Ahmed al-Tayeb, jeden z najbardziej prestiżowych uczonych islamskich na świecie, był nieprzejednanie przeciwny istnieniu Izraela, którego nie chciał nazywać po imieniu i zamiast tego nazywał go „podmiotem syjonistycznym”. Po śmiertelnym ataku Hamasu na Izrael 7 października 2023 r. szejk Ahmed al-Tayeb pochwalił Hamas i był w bliskim kontakcie z jego przywódcami. Zamiast zdystansować się od tego radykalizmu, wydaje się, że papież Franciszek znalazł się pod wpływem radykalnych antyizraelskich postaci.

Nacisk na Palestynę

Kiedy papież Franciszek złożył swoją pierwszą wizytę jako papież w Izraelu, oczywiście udał się do Betlejem. Tam zrobił nieplanowany objazd, aby odwiedzić izraelską barierę bezpieczeństwa oddzielającą Betlejem od pobliskich żydowskich miast, które często padały ofiarą terroru. Papież Franciszek podszedł do fragmentu bariery, który został pomazany antyizraelskimi graffiti i modlił się tam przez pięć minut, tak jakby te antyizraelskie frazy były świętym miejscem.

Papież Franciszek nazywał Palestynę państwem i odnosił się do przywódców Autonomii Palestyńskiej i OWP jako przywódców państwa palestyńskiego. W 2015 r. nakazał Watykanowi oficjalnie uznać Palestynę za państwo. Papież nie wspomniał o tym, że wiele ziem, do których rości sobie prawo OWP, takich jak Ściana Płaczu w Jerozolimie, najświętsze miejsce judaizmu, znajduje się na terytorium Izraela.

Krytyka Izraela

Po ataku Hamasu na Izrael 7 października 2023 r. wrogość papieża Franciszka wobec Izraela stała się bardziej wyraźna.

Weźmy na przykład jego przywiązanie do maleńkiej społeczności katolickiej w Strefie Gazy. Przez lata Hamas prześladował chrześcijan w Strefie Gazy. Gdy Hamas przejął władzę w Strefie Gazy w 2007 roku, ich liczba wynosiła 5000, a dziś jest ich mniej niż 1000. Wkrótce po przejęciu kontroli Hamas (lub osoby z nim powiązane) zbombardował jedyną chrześcijańską księgarnię w Gazie i porwał, torturował i zamordował jej właściciela. Kościół nie zareagował. Papież Franciszek nie interesował się cierpieniem chrześcijan, gdy przyszło ono z rąk Hamasu. Jednak po tym, jak Izrael zaatakował bojowników Hamasu 7 października, papież Franciszek zaczął codziennie dzwonić do członków katolickiej społeczności w Gazie. Nawet gdy był śmiertelnie chory w ostatnich tygodniach, te codzienne rozmowy telefoniczne – i rozgłos, jaki wywołały w światowej prasie – były jednym z jego najważniejszych priorytetów.

W październiku 2023 r. papież Franciszek został poproszony o spotkanie z członkami rodzin Izraelczyków przetrzymywanych jako zakładnicy przez Hamas w Strefie Gazy. Odmówił, stwierdzając, że jest zbyt zajęty. Później papież Franciszek zmienił zdanie i zgodził się – pod warunkiem, że spotka się również (tego samego dnia) z ludźmi ze Strefy Gazy i usłyszy ich przemyślenia na temat izraelskich prób wykorzenienia żołnierzy Hamasu. Ta próba „zrównoważenia” samoobronnej wojny Izraela z działaniami Hamasu trwała przez następne półtora roku.

Papież Franciszek rutynowo atakował Izrael za zabijanie cywilów, nie krytykując Hamasu za ukrywanie swoich bojowników i wyrzutni rakiet w szkołach, szpitalach, meczetach, budynkach mieszkalnych i strukturach ONZ. Jego przedświąteczne przemówienie w 2024 r. było typowe: „Wczoraj dzieci zostały zbombardowane” – zaintonował na początku swojego przemówienia. Wyjaśnił, że nie obwinia Hamasu za ukrywanie się wśród cywilów, ale Izrael za każdą ofiarę cywilną: „To jest okrucieństwo. To nie jest wojna”. (Izraelskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych oskarżyło później papieża o stosowanie podwójnych standardów w odniesieniu do Izraela).

Papież Franciszek nazwał Hamas „złem” i wezwał go do zwrotu izraelskich zakładników. Jednak te chwile moralnej jasności zostały przyćmione przez często ostre i nieuzasadnione ataki papieża Franciszka na Izrael. W miarę trwania wojny zaostrzył swój język, nazywając samoobronną wojnę Izraela w Strefie Gazy „nieproporcjonalną” i „niemoralną”. W książce opublikowanej w listopadzie 2024 r. papież Franciszek odniósł się do wojny Izraela z Hamasem jako „ludobójstwa” i wezwał świat do zbadania sprawy.

Miesiąc później papież Franciszek był obecny na ceremonii odsłonięcia szopki w Watykanie , przedstawiającej Dzieciątko Jezus leżące na keffiyeh. Obecny był również prezydent Autonomii Palestyńskiej Mahmoud Abbas, który próbował zmienić historię, twierdząc, że Jezus nie był Żydem, ale Palestyńczykiem. Podczas ceremonii papież Franciszek nie zrobił żadnego ruchu, aby naprawić ten rażący błąd.

Pożegnanie

Papież Franciszek był złożonym człowiekiem. Gdy świat opłakuje jego odejście, przypomnijmy sobie o wielu konsekwentnych działaniach, które podjął – zarówno tych, które pomogły Żydom, jak i tych, które nam zaszkodziły – w ciągu jego długiego, bogatego w wydarzenia życia.

Dziesięć faktów na temat trudnych relacji papieża Franciszka z Żydami.

Dr Yvette Alt Miller