Melissa Brodsky

Podsumowanie w jednym zdaniu

Historia prof. Ady Yonath to opowieść o nieustępliwości ubogiej dziewczynki z Jerozolimy, która pokonała powszechny sceptycyzm naukowców i – czerpiąc inspirację z niedźwiedzi polarnych – rozszyfrowała strukturę rybosomu, zdobywając Nagrodę Nobla i rewolucjonizując medycynę.

Ada Yonath miała zaledwie pięć lat, kiedy uznała, że musi na własne oczy sprawdzić, jak wysoko znajduje się balkon.

Zrobiła więc to, co zrobiłaby każda niezwykle ciekawska dziewczynka, która nie odczuwała przed niczym lęku: ustawiła jeden stół na drugim, dorzuciła krzesło oraz stołek, wspięła się na samą górę… i spadła.

Lądowanie zakończyło się złamaną ręką.

Wydarzyło się to w Jerozolimie w latach 40. XX wieku. Rodzina Ady żyła w skrajnej biedzie, dzieląc czteropokojowe mieszkanie z trzema innymi rodzinami. Jej ojciec, rabin, który wyemigrował do Mandatu Palestyny z Polski, zmarł, gdy Ada miała zaledwie jedenaście lat. Wraz z matką i siostrą zostały niemal bez środków do życia.

Po przeprowadzce do Tel Awiwu młoda Ada chwytała się każdego zajęcia – sprzątała domy i udzielała korepetycji młodocianym dzieciom. Matka robiła jednak wszystko, by zapewnić jej edukację. Jak się później okazało, była to najlepsza możliwa inwestycja.

Ada rozpoczęła studia chemiczne na Uniwersytecie Hebrajskim, a doktorat obroniła w prestiżowym Instytucie Weizmanna. Po odbyciu stażu podoktoranckiego w Stanach Zjednoczonych wróciła do Izraela i założyła pierwsze w kraju laboratorium krystalografii biologicznej.

To właśnie wtedy postawiła sobie cel, który wielu uważało za szaleństwo: postanowiła zobaczyć rybosom.

Rybosom to w zasadzie miniaturowa fabryka białek wewnątrz komórki. Odczytuje instrukcje z kodu genetycznego i buduje na ich podstawie elementy niezbędne do życia. Choć naukowcy wiedzieli o jego istnieniu i kluczowej roli, nikt nie potrafił przyjrzeć mu się na tyle dokładnie, by odwzorować jego trójwymiarową strukturę.

Ada była przekonana, że podoła temu zadaniu. Środowisko naukowe patrzyło na nią z ogromnym sceptycyzmem – rybosomy są ogromne, niezwykle skomplikowane i niestabilne. Aby je zbadać promieniowaniem rentgenowskim, należało skłonić je do utworzenia stabilnych kryształów. Spędziła lata na nieudanych próbach, walcząc z kiepskiej jakości zdjęciami i powszechnym zwątpieniem.

Wtedy z pomocą przyszły… niedźwiedzie polarne.

Ada dowiedziała się, że tuż przed hibernacją niedźwiedzie polarne w naturalny sposób porządkują rybosomy wewnątrz swoich komórek, co pozwala przetrwać im długie miesiące snu. Skoro ten proces zachodził w naturze, doszła do wniosku, że musi istnieć sposób na odtworzenie go w warunkach laboratoryjnych.

Na początku lat 80. uzyskała pierwsze kryształy rybosomów. Choć nie były doskonałe, nie poddała się. Zmieniała badane organizmy, modyfikowała techniki i pomogła opracować nowatorskie metody ochrony delikatnych prób przed niszczącym działaniem promieni X. Wkrótce do wyścigu o rozszyfrowanie rybosomu dołączyli badacze z całego świata.

Ostatecznie cel został osiągnięty – strukturę rybosomu ukazano z dokładnością co do pojedynczego atomu.

Nie było to jedynie akademickie osiągnięcie. Zrozumienie budowy rybosomu pozwoliło pojąć, jak antybiotyki niszczą bakterie, blokując ich zdolność do syntezy białek. Dokładna mapa struktury otworzyła drzwi do projektowania nowych, skuteczniejszych leków oraz walki z narastającym zjawiskiem lekooporności.

W 2009 roku Ada Yonath odebrała telefon ze Sztokholmu. Otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii, dzieląc to wyróżnienie z Thomasem Steitzem i Venkatramanem Ramakrishnanem. Stała się pierwszą obywatelką Izraela z tym wyróżnieniem oraz pierwszą kobietą od 45 lat, która zdobyła Nobla z chemii.

Dziewczynka z Jerozolimy, która niegdyś sprzątała cudze domy, by wspomóc matkę, stanęła na podium w Sztokholmie jako jedna z najważniejszych postaci współczesnej nauki. Profesor Ada Yonath za swoje dokonania została również uhonorowana m.in. Nagrodą Izraela oraz Nagrodą Wolfa.

Upór, który opłacił się światu. Poruszająca historia prof. Ady Yonath