Yoram Ettinger

Podsumowanie w jednym zdaniu

Tekst dowodzi, że wszelkie porozumienia pokojowe na Bliskim Wschodzie są nietrwałe i iluzoryczne, ponieważ reżimy islamskie traktują umowy wyłącznie jako rozejmy taktyczne zależne od bieżącego układu sił, a nie jako wiążące i trwałe zobowiązania prawne.

• Od VII wieku trwałość porozumień zawieranych przez muzułmanów/Arabów – zarówno między sobą, jak i z „niewiernymi” – wielokrotnie okazywała się zależna od islamskich, a nie zachodnich norm, a także ściśle powiązana z trwałością konkretnego reżimu. O ich przetrwaniu decydowały fundamentalne zasady islamu oraz stabilność danego (z natury kruchego) reżimu i prowadzonej przez niego polityki.
• Kluczowym precedensem jest zawarty w 628 r. n.e. traktat z Hudajbiji, który ma dziś większe znaczenie niż jakiekolwiek inne pojedyncze porozumienie. Stał się on paradygmatem doktrynalnym, a nie jedynie wydarzeniem historycznym. Prorok Mahomet zawarł wówczas dziesięcioletnie zawieszenie broni z „niewiernym” plemieniem Kurajszytów z Mekki. W ciągu dwóch lat – powołując się na naruszenie układu przez plemię sprzymierzone z Kurajszytami – Mahomet unieważnił umowę, podbił Mekkę i zmusił Kurajszytów do przyjęcia islamu. Reżimy muzułmańskie i arabskie traktują traktat z Hudajbiji jako najwyższy wzór hudny (tymczasowego rozejmu) – sankcjonowanego religijnie układu, który można zerwać w przypadku zmiany układu sił, w odróżnieniu od sulhu (trwałego pokoju zawieranego wyłącznie między „wierzącymi”).
• Konstytucja Medyńska (622 r. n.e.) była porozumieniem wieloplemiennym — cennym fundamentem pierwszego państwa islamskiego — podpisanym przez proroka Mahometa z rywalizującymi plemionami, w tym z klanami żydowskimi. Została jednak stopniowo unieważniona w wyniku wypędzenia i unicestwienia rywalizujących grup.
• Pierwsza fitna (wojna domowa z lat 656–661 n.e.) miała przełomowe znaczenie dla ukształtowania się muzułmańskiego ustroju politycznego. Wybuchła wokół porozumienia zawartego po bitwie pod Siffin w 657 r. n.e. między Alim (czwartym kalifem) a Mu’awiją (władcą Syrii podważającym autorytet Aliego). Układ ten szybko się rozpadł, co doprowadziło do zamachu na Aliego (arto pamiętać, że trzej z czterech pierwszych kalifów zostali zamordowani). Wydarzenie to zapoczątkowało panowanie dynastii Umajjadów pod wodzą Mu’awiji, ustanawiając sukcesję poprzez przemoc („siłę”), a nie porozumienie („konsensus”) — co do dziś pozostaje częstą normą na Bliskim Wschodzie. W konsekwencji kwestia władzy w kolejnych kalifatach rozstrzygana była głównie na drodze wojen domowych, a nie wiążących umów, czego przykładem było obalenie Umajjadów przez Abbasydów, rozpad świata islamu na rywalizujące kalifaty (Fatymidów, Umajjadów z Kordoby i Abbasydów) oraz powtarzający się schemat umów wasalnych z namiestnikami, trwających tylko tak długo, jak długo utrzymywał się dany reżim.
• Traktaty osmańsko-safawidzkie/irańskie (np. w Amasya w 1555 r. czy Zuhab w 1639 r.) renegocjowano średnio co pokolenie, w zależności od zmian granic wymuszonych sytuacją militarną. Były one trwałe jedynie w warunkach patu wojskowego, a nie jako instrumenty budowania zaufania.
• W porządku ukształtowanym po upadku Imperium Osmańskiego ten kruchy wzorzec znalazł odzwierciedlenie w libańskim Pakcie Narodowym z 1943 r. Przewidywał on podział władzy, który obowiązywał tylko tak długo, jak utrzymywała się równowaga demograficzna i regionalna. Układ załamał się podczas wojen domowych w latach 1975–1989, których skutki trwają do dziś — Porozumienie z Taif z 1989 r., rzekomo kończące walki, pozostaje głęboko nadwerężone.
• Traktaty pokojowe Izraela z Egiptem (Camp David od 1979 r.) oraz z Jordanią (od 1994 r.) formalnie obowiązują, jednak społeczeństwa obu tych krajów są poddawane systematycznej indoktrynacji poprzez antyżydowskie i antyizraelskie programy szkolne, kazania w meczetach oraz oficjalne media. Przekaz ten stanowi najbardziej autentyczne odzwierciedlenie długoterminowej strategii niedemokratycznych władz. Ewentualne obalenie obecnych reżimów generała el-Sisiego i króla Abdullaha mogłoby wynieść do władzy w Egipcie Bractwo Muzułmańskie („matkę” Hamasu), a Jordanię przekształcić w kolejny przyczółek antyamerykańskiego terroryzmu, co ostatecznie zniszczyłoby proces pokojowy z Izraelem.
• Porozumienia z Oslo (1993 i 1995 r.) zawarte między Izraelem a OWP zostały faktycznie unieważnione przez stronę palestyńską, zanim jeszcze wysechł na nich atrament. Yasir Arafat nagrał orędzie wyemitowane w telewizji jordańskiej 13 września 1993 r. — dokładnie w czasie, gdy podpisywano dokumenty na trawniku przed Białym Domem — deklarując, że układ jest jedynie elementem etapowej strategii OWP, mającej na celu stopniową likwidację Izraela. Następnie 10 maja 1994 r. w meczecie w Johannesburgu Arafat publicznie porównał porozumienia z Oslo do traktatu z Hudajbiji z 628 r. n.e. Zgodnie z przewidywaniami realistycznych obserwatorów, układy z Oslo zapoczątkowały bezprecedensową falę palestyńskiego terroryzmu — podobnie jak sześć kolejnych porozumień zawieranych z Hamasem w latach 2007–2023.
• Kruche reżimy i porozumienia w świecie arabskim:
  • Od 1943 r. baza lotnicza Wheelus w Libii stanowiła największą placówkę wojskową USA poza granicami kraju za panowania proamerykańskiego króla Idrisa. W 1970 r. amerykańskie wojska zostały jednak z niej wyproszone po obaleniu monarchy przez prosowieckiego Muammara Kaddafiego.
  • Iran pod rządami prozachodniego szacha pełnił funkcję „amerykańskiego żandarma w Zatoce Perskiej”. Od czasu rewolucji ajatollahów w 1979 r. stał się jednak głównym centrum wojen antyamerykańskich, terroryzmu, handlu narkotykami i prania brudnych pieniędzy.
  • Za panowania króla Faisala II Irak przystąpił w 1955 r. do wspieranego przez USA antyradzieckiego Paktu Bagdadzkiego (wraz z Wielką Brytanią, Turcją, Iranem i Pakistanem). Zamach stanu z lipca 1958 r., zakończony egzekucją króla, błyskawicznie przekształcił Irak w proradzieckie ogniwo w regionie.
  • Porozumienie z Algieru z 1975 r. między Iranem a Irakiem zostało jednostronnie zerwane przez Irak we wrześniu 1980 r. (w następstwie rewolucji islamskiej), co doprowadziło do krwawej wojny iracko-irańskiej w latach 1980–1988.
  • Porozumienie egipsko-syryjskie z 1958 r. o utworzeniu Zjednoczonej Republiki Arabskiej, łączące oba państwa w jeden organizm suwerenny, rozpadło się już we wrześniu 1961 r. w wyniku syryjskiego przewrotu wojskowego.
  • W latach 60.–80. XX wieku Jemen Północny był prozachodni, podczas gdy Jemen Południowy ciążył ku ZSRR. Po zjednoczeniu, w okresie poprzedzającym wojnę w Zatoce Perskiej (styczeń 1991 r.), Jemen sprzeciwił się interwencji USA przeciwko Saddamowi Husajnowi. Z kolei od 2014 r. jemeńscy Huti — sprzymierzeni z reżimem w Teheranie — otwarcie dołączyli do antyamerykańskiego bloku, atakując proamerykańską Arabię Saudyjską, ZEA oraz międzynarodowe szlaki żeglugowe na Morzu Czerwonym.
  • I tak dalej…

Wnioski

• Na niedemokratycznym Bliskim Wschodzie reżimy islamskie i arabskie rzadko dochodzą do władzy w drodze demokratycznych wyborów. Są z natury niestabilne, podobnie jak ich polityka i porozumienia, które nie opierają się na trwałym prawodawstwie czy instytucjach, lecz na zmiennych układach sił oraz fundamentalnych zasadach islamu. Trwałość umów odzwierciedla jedynie czas trwania samych reżimów — podatnych na wstrząsy, napędzanych ideologią religijną i stawiających doktrynę ponad korzyści finansowe czy dyplomatyczne.
• Próby negocjowania przez Stany Zjednoczone porozumień z reżimem ajatollahów, Hezbollahem czy Hamasem ignorują fakt, że 1400-letnie DNA tych ugrupowań — utrwalone w ich dokumentach programowych, systemach edukacji i przekazie religijnym — nakazuje im obalenie proamerykańskich rządów arabskich oraz podporządkowanie „niewiernego” Zachodu, ze szczególnym uwzględnieniem USA jako „Wielkiego Szatana”.
• Nietrwałe układy na Bliskim Wschodzie: dyktowane siłą i zmiennością reżimów