Andrew Fox

Podsumowanie w jednym zdaniu

Tekst Andrew Foxa to poruszający apel walijskiego katolika, który po wizycie w Izraelu wytyka Wielkiej Brytanii hipokryzję i porzucenie własnych obywateli żydowskich, wzywając społeczeństwo do zdecydowanej obrony ich bezpieczeństwa i prawa do godnego życia w kraju.

Tydzień żydowskiej gościnności w Izraelu sprawił, że czuję wstyd z powodu tego, jak Wielka Brytania traktuje swoich własnych Żydów.

Ostatni tydzień spędziłem w Izraelu, często siedząc przy stołach, przy których byłem jedyną osobą niebędącą Żydem. Podczas wspólnych posiłków słuchałem dyskusji na tematy polityczne i religijne. Było mnóstwo śmiechu. Powiedziano mi, że być może odbywały się wybory. Gościnność jest jedną z przyjemności związanych z przyjazdem tutaj i wciąż mnie wzrusza. Jestem katolickim Walijczykiem w ojczyźnie Żydów – bardzo wyraźnie obcokrajowcem – a jednak rzadko gdziekolwiek czułem się bardziej mile widziany.

Kocham naród żydowski i mam już dość pisania o nim tylko wtedy, gdy ktoś życzy mu krzywdy, albo w roli jakiegoś paternalistycznego opiekuna. Przez większą część ostatnich trzech lat moja praca polegała na badaniu antysemickich oszczerstw dotyczących ludobójstwa oraz coraz bardziej toksycznej atmosfery, z jaką borykają się społeczności żydowskie na całym Zachodzie. To przygnębiająca praca. Pobyt w Izraelu zbliżył mnie na nowo do samego narodu żydowskiego, którego towarzystwo sprawia mi przyjemność i którego zdolność do odnajdywania humoru – często w okolicznościach, które wydają się na to nie pozwalać – ogromnie podziwiam. Dyskusje sprawiały mi radość tak samo jak wszystko inne.

Mój amerykański dziadek brał udział w wyzwoleniu Dachau. Dorastałem ze świadomością, że ktoś z mojej rodziny był świadkiem tego, dokąd może doprowadzić nienawiść rasowa, gdy państwo europejskie oddaje swoją machinę w służbę mechanicznego mordowania. Dla mnie ta wiedza nadała Holokaustowi bliskość, jakiej nie mogłaby zapewnić żadna książka historyczna. Mój dziadek tam był, a te zdjęcia należały do świata, w którym żył. To odległe powiązanie w porównaniu z dziedzictwem, jakie niosą ze sobą rodziny żydowskie, których krewni zostali wymordowani i które codziennie zmagają się z pamięcią o próbie całkowitej zagłady. Nie ma tu żadnego porównania. Myślę o drzewach genealogicznych, których gałęzie urywają się w latach czterdziestych, oraz o zdjęciach ludzi, których potomkowie muszą żyć ze świadomością tego, jak zginęli. Płakałem w ostatniej sali Yad Vashem. Listy nazwisk ofiar są jak cios w twarz. Ta nieobecność sięga pokoleń urodzonych długo później. Trudno jest pojąć tę stratę, a potem słuchać, jak żydowscy rodzice martwią się, czy ich własne dzieci mogą dziś bezpiecznie być rozpoznawane jako Żydzi w europejskim mieście.

Holokaust zajmuje tak dużą część naszego rozumienia historii Żydów, że możemy przeoczyć, jak wiele jeszcze pozostało do zrozumienia. Wśród rodzin aszkenazyjskich są zarówno te, których krewni zostali zamordowani w Europie, jak i te, których przodkowie uciekli, pozostawiając innych w tyle. Rodziny mizrachijskie niosą ze sobą historie zakorzenione na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, gdzie społeczności żydowskie żyły przez wieki, zanim prześladowania i wywłaszczenie zmusiły tak wielu do ucieczki w XX wieku. Okoliczności różniły się znacznie w zależności od kraju; przemoc ze strony państwa i społeczności przybierała różne formy. Historia Sefardyjczyków sięga czasów wypędzeń z Hiszpanii i Portugalii. Społeczności żydowskie w Etiopii i Indiach mają swoje własne historie, które również często giną w europejskiej narracji. Holokaust pozostaje najgorszą zbrodnią w historii współczesnej ludzkości – próbą unicestwienia całego narodu za pomocą mechanizmów nowoczesnego państwa. Było to ludobójstwo, a stawianie go na równi z sytuacją w Strefie Gazy jest po prostu niedorzeczne. Przez te wszystkie różnorodne doświadczenia przebiega wrażliwość mniejszości, której sąsiedzi lub władze w pewnym momencie uznali, że przestała do nich należeć.

Rodziny, które przeżyły, odbudowały swoje życie. Dzieci dorastały w nowych krajach i dobrze się rozwijały, a społeczności zakorzeniły się w miejscach, do których przybyli ich rodzice, niosąc ze sobą wiedzę o tym, co zostało utracone. Życie żydowskie w Wielkiej Brytanii i na całym Zachodzie wiele zawdzięcza tym, którzy stworzyli sobie domy po tym, jak inni odebrali im dawne. Chciałbym, abyśmy poświęcili więcej uwagi temu, czego to od nich wymagało, zwłaszcza gdy tak chętnie gratulujemy sobie krajów, w których się osiedlili.

Moja rodzina od pokoleń jest brytyjska. Niektórzy z moich przodków wyemigrowali do Ameryki już w 1611 roku. Jestem katolikiem. Dzisiaj nikt nie pyta, czy moja lojalność należy do Rzymu, czy do Waszyngtonu. Mogę swobodnie wyrażać opinie na temat brytyjskiej polityki bez konieczności uprzedniego potępiania papieża czy Donalda Trumpa, a nikt nie pociąga mnie do odpowiedzialności za każdego katolika na świecie ani za działania Ameryki za granicą. Moja brytyjskość jest po prostu akceptowana.

Brytyjscy Żydzi wciąż poddawani są różnym odmianom takich testów. Ich rodziny mogą mieszkać tu od pokoleń, a mimo to przywiązanie do Izraela bywa traktowane jako powód do kwestionowania tego, czy naprawdę tu pasują. Życie żydowskie w Wielkiej Brytanii sięga wieków wstecz, choć zostało tragicznie przerwane wypędzeniem przez Edwarda I w 1290 roku i stopniowo odradzało się pod rządami Cromwella w XVII wieku. Brytyjscy Żydzi służyli w naszych siłach zbrojnych i pomagali kształtować nasze instytucje. Jest listopad. Każdego dnia wspominam mojego żydowskiego przyjaciela, porucznika Paula Mervisa. Zginął w Afganistanie, walcząc za nasz kraj. Wkurza mnie, że ktokolwiek musi przywoływać tę historię, by udowodnić swoje prawo do życia tutaj.

Żydowskie dziecko idące do szkoły nie ma obowiązku niczego z tego wiedzieć. Prawo tego dziecka do bezpiecznego przekroczenia bram szkoły nie wymaga żadnego uzasadniającego eseju na temat wkładu Żydów w rozwój Wielkiej Brytanii.

Zamiast tego doszliśmy do punktu, w którym rodzice muszą zastanawiać się, czy widoczny znak ich wyznania narazi ich dzieci na niebezpieczeństwo. Żydowscy uczniowie spotykają się z zastraszaniem na terenie kampusu, podczas gdy rodziny rozważają ryzyko związane z rozpoznaniem ich na ulicy. Wspomnienia o klubie pływackim, obiedzie i zmartwieniach o egzaminy powinny w zupełności wypełniać poranek rodzica.

Naszą odpowiedzią stało się płacenie za większe bezpieczeństwo. Synagogi potrzebują strażników, a szkoły wymagają barier i kamer. Coraz wyższe mury. Ochrona jest konieczna i jestem wdzięczny ludziom, którzy ją zapewniają. Wstydzę się jednak, że kraj tak dumny ze swojej tolerancji zaczął postrzegać te środki jako zwykłą część życia żydowskiego.

Od naszej społeczności żydowskiej oczekuje się, że przyjmie kolejną informację dotyczącą bezpieczeństwa, a rodzice muszą zastanawiać się, co najnowsze ostrzeżenie oznacza dla ich dzieci. Reszta z nas chwali ich odporność, a potem pozostawia im zadanie podjęcia niezbędnych kroków. Dlaczego mieliby być tacy cholernie wytrwali?

Podczas tej wizyty w Izraelu szczególnie dotknęła mnie pogarda, z jaką niektórzy Izraelczyci mówią obecnie o Wielkiej Brytanii. Przez szesnaście lat nosiłem jej mundur. Kocham Wielką Brytanię, a jej historia i instytucje ukształtowały niemal wszystko, czym jestem. Bolesne jest słyszeć, jak opisuje się ją jako miejsce, które porzuciło swoich Żydów i którego deklaracjom przyjaźni nie można już ufać. Nie mogę jednak zignorować tego, co mówią, tylko dlatego, że nie lubię tego słuchać.

Moim zdaniem podejście brytyjskiego rządu do Izraela stało się moralnie zagmatwane i strategicznie niespójne. Ministrowie wyrażają zaniepokojenie izraelską polityką osadniczą na Zachodnim Brzegu, jednocześnie podejmując działania dyplomatyczne, które grożą ograniczeniem dostępu Wielkiej Brytanii do tych decyzji i jej wpływu na nie. Powołują się na prawo międzynarodowe z pewnością siebie, której zbyt często brakuje w ich zrozumieniu problemów bezpieczeństwa, przed jakimi stoi Izrael. Wielu Żydów postrzega wynikającą z tego politykę jako coraz bardziej wrogą wobec jedynego na świecie państwa żydowskiego. Ministrowie powinni zrozumieć, dlaczego ich zapewnienia o przyjaźni wobec brytyjskich Żydów mogą brzmieć w tym kontekście nieprzekonująco.

Rządy izraelskie są otwarte na krytykę, w tym na tę bardzo ostrą. Tutejsi Żydzi prowadzą te dyskusje z zaciętością, która ożywiłaby większość brytyjskich debat politycznych, i istnieje szerokie pole do sporów dotyczących działań wojskowych lub przyszłości osiedli. Brytyjscy Żydzi mają takie samo prawo jak każdy inny do zajmowania odmiennych stanowisk w tych kwestiach lub do całkowitej odmowy udziału w dyskusji. Wymaganie od nich potępienia zagranicznego rządu jako warunku akceptacji tutaj jest ohydnym żądaniem, niezależnie od poglądów politycznych osoby, która je stawia.

Wiele pisałem o operacjach informacyjnych, które wykorzystują tę atmosferę. Rosja i Iran zainwestowały w sieci wpływów żerujące na podziałach już obecnych w społeczeństwach zachodnich. Antysemityzm dostarcza gotowego języka teorii spiskowych i zbiorowej winy, dostępnego dla ruchów, których pozostałe przekonania mogą mieć ze sobą niewiele wspólnego. Na uwagę zasługuje również zagraniczne finansowanie uniwersytetów oraz zasięg mediów wspieranych przez państwo. Dla wrogich państw dyskusje na temat Izraela stanowią okazję do osłabienia zachodnich sojuszy i podgrzania nastrojów w polityce wewnętrznej. Nasi przeciwnicy zrozumieli, jak wykorzystywać swobody społeczeństw demokratycznych, szybciej niż rządy zachodnie wymyśliły, jak na to reagować.

Wolność słowa musi przetrwać tę próbę. Przyznanie ministrom uprawnień do decydowania, które poglądy polityczne są dopuszczalne, wiązałoby się z wielkim ryzykiem, ale ukryte wpływy i zastraszanie również wymagają zdecydowanej reakcji. Spędziłem lata na badaniu tego problemu i nie mam na niego gotowej, wyczerpującej odpowiedzi.

W pewnym momencie te analizy zaczynają mnie męczyć. Mogę spędzić kolejny dzień na wyjaśnianiu mechanizmów, dzięki którym rozprzestrzenia się nienawiść, podczas gdy moi żydowscy przyjaciele nadal żyją z jej konsekwencjami. Wiele z tego, o co ich prosimy, wydaje się pracą wykonywaną w naszym imieniu. To oni wyjaśniają nam, czym jest antysemityzm. To oni uczą nas historii Holokaustu, a ocaleni powracają do wspomnień o niewyobrażalnym cierpieniu, aby reszta z nas mogła to pojąć. Słuchamy z szacunkiem podczas uroczystości upamiętniających, a potem wracamy do kraju, w którym Żydzi boją się ujawniać swoją tożsamość. Trudno mi dostrzec sens naszych uroczystych obietnic, jeśli godzimy się na taką rzeczywistość.

Nikt nie powinien być zmuszony do „zasługiwania” na miejsce w Wielkiej Brytanii poprzez wyjątkowe osiągnięcia lub cierpienie. Żyd, który nie wniósł nic, co zainteresowałoby gazetę, ma dokładnie takie samo prawo do bezpieczeństwa jak ten, którego praca zrewolucjonizowała medycynę czy oprogramowanie antywirusowe. Poglądy polityczne są równie nieistotne. Moi żydowscy przyjaciele nie są mi winni żadnego konkretnego stanowiska w sprawie Izraela. Żaden z nich nie jest nam winien wdzięczności za to, że pozwolono mu pozostać w kraju, w którym się urodził.

Nie chciałbym, by Wielka Brytania stała się krajem pozbawionym swoich społeczności żydowskich. Brakowałoby mi ludzi, których kocham, a kraj straciłby wiele z tego, co sprawia, że warto w nim żyć. Perspektywa wyjazdu żydowskich rodzin powinna nas niepokoić na długo przed tym, zanim zaczniemy obliczać kulturowe lub ekonomiczne koszty ich odejścia. Ciągle myślę o tym, jak ciepło przyjęto mnie w Izraelu. Nikt przy tamtych stołach nie prosił mnie o uzasadnienie mojej obecności. Byłem przyjacielem i to wystarczyło. To przykre uczucie wracać z takiego gościnnego przyjęcia i zastanawiać się, czy moi żydowscy przyjaciele mogą czuć się równie swobodnie w kraju, który nazywam domem.

Niektórzy brytyjscy Żydzi mogą uznać, że mają już tego dość. Rozumiem to. Mogą dojść do wniosku, że ochrona ich dzieci oznacza opuszczenie kraju, w którym się urodzili, porzucenie domów i relacji budowanych przez pokolenia. Nie mogę powiedzieć nikomu, kto rozważa tę decyzję, że jest winien Wielkiej Brytanii kolejną szansę – bo nie jest. Proszenie ich, by zostali, byłoby dla mnie łatwe, ponieważ nie ponoszę żadnego z ryzyk, z którymi oni się mierzą. Wstyd spoczywa na nas za każdą rodzinę, która wyjeżdża. Ponad osiemdziesiąt lat po Holokauście obserwujemy, jak żydowskie rodziny opuszczają kraje europejskie ze strachu, mimo że doskonale wiedzą, do czego to prowadzi. Sygnały ostrzegawcze były zawarte w konieczności opłacania ochrony i w obawach, o których ludzie nam mówili. Trudno nam potem twierdzić, że zostaliśmy zaskoczeni.

Prześladowania mogą stać się społecznie akceptowalnespołecznie akceptowalne na długo przed tym, zanim państwo zda sobie sprawę z tego, na co pozwoliło. Społeczeństwo nie musi doprowadzić do eksterminacji, by jego stosunek do Żydów stał się hańbą. Mamy już wystarczające powody, by podjąć działania. Ruchy polityczne prześladujące Żydów rzadko ograniczają swoje ambicje wyłącznie do nich. Teorie spiskowe o żydowskiej władzy zachęcają ludzi do postrzegania instytucji demokratycznych jako narzędzi ukrytego wroga, co w konsekwencji prowadzi do przemocy. Usunięcie pierwszego celu niewiele znaczy dla ruchu zorganizowanego wokół ciągłego poszukiwania wrogów. Ta perspektywa powinna niepokoić wszystkich, choć przygnębia mnie konieczność tłumaczenia tego zagrożenia reszcie społeczeństwa, zanim zaczniemy realnie bronić ludzi, którzy już dziś są zagrożeni.

Ludzie czasami pytają, dlaczego poświęcam temu tyle czasu. Nie jestem Żydem i nie mam rodziny w Izraelu. Są łatwiejsze tematy do pisania i chętnie spędzałbym mniej godzin na przedzieraniu się przez ten brud, który w mediach społecznościowych uchodzi za debatę publiczną. Moja wiara katolicka uczy mnie jednak o niezbywalnej godności jednostki. To przekonanie kształtuje sposób, w jaki postrzegam traktowanie żydowskich rodzin, choć nikt nie musi wyznawać mojej religii, by dostrzec to, co się z nimi dzieje.

Kocham moich żydowskich przyjaciół i nie zgadzam się na to, by ich rodziny przez kolejne pokolenie zastanawiały się, czy sąsiedzi staną po ich stronie. Są proste sposoby, by pokazać, że tak zrobimy: pojawić się na wydarzeniu społeczności żydowskiej czy wesprzeć firmę narażoną na zastraszanie. Stanąć po stronie kolegi, który jest atakowany, i głośno powiedzieć, dlaczego się to robi. Ci z nas, którzy dysponują publicznymi platformami, mają możliwości przeciwstawiania się antysemityzmowi, których nie mają inni, a osoby posiadające wpływy polityczne powinny je wykorzystać, by domagać się lepszej ochrony ze strony odpowiedzialnych instytucji.

Ta sama odpowiedzialność spoczywa na czytelnikach w innych częściach Zachodu. Żydowska rodzina w Kanadzie czy Australii powinna móc polegać na swoich sąsiadach, nie zastanawiając się, w jaki sposób wojna tocząca się tysiące mil stąd wpłynęła na ich gotowość do pomocy. Spory dotyczące Izraela będą trwać, ale nie dają one nikomu prawa do pozostawiania współobywatela na pastwę zastraszania.

Do Żydów czytających te słowa: chcę, żebyście tu byli. Chcę, by wasze dzieci dorastały razem z moimi, mając taką samą pewność co do swojego miejsca w Wielkiej Brytanii, jaką ja miałem przez całe życie. Powinniście móc spacerować po naszych ulicach bez obaw, że zostaniecie rozpoznani. Jesteście tak samo Brytyjczykami jak ja. Po tygodniu, w którym czułem się tak mile widziany w Izraelu, z bólem zastanawiam się nad losem żydowskich rodzin, które zadają sobie pytanie, czy nadal mogą bezpiecznie budować swoje życie w Wielkiej Brytanii.

List miłosny do Żydów w Wielkiej Brytanii i na Zachodzie