Autor: Hillel Italie

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł omawia dziedzictwo legendarnego iluzjonisty Harry’ego Houdiniego w stulecie jego śmierci, przybliżając nowo odkryte materiały na jego temat oraz trwające wśród badaczy dyskusje wokół kontrowersji związanych z datą i przyczyną jego zgonu.

Syn rabina uciekł przed europejskim antysemityzmem, by zyskać światową sławę dzięki umiejętności wyrywania się z więzów. Jego śmierć, odnotowana w Halloween, do dziś budzi zdziwienie, ponieważ zbyt dobrze pasowała do tej okazji.

NOWY JORK (AP) — Sto lat po śmierci Harry Houdini wciąż pozostaje postacią, o której chcemy dowiedzieć się więcej.

Właśnie po raz pierwszy opublikowano rzadki esej tego kultowego artysty estradowego, poświęcony dawnym magikom. Z kolei w niedawno wydanej książce ponownie poruszono nurtujące od lat pytania dotyczące przyczyny i dokładnej daty jego zgonu w szpitalu Grace Hospital w Detroit. Inne publikacje wydane z okazji stulecia to m.in. kolorowanka poświęcona iluzjoniście oraz przegląd jego ogromnej prywatnej biblioteki.

Jego dziedzictwo będzie przedmiotem dyskusji podczas licznych wydarzeń zaplanowanych na ten weekend. Obejmą one m.in. „Grand Houdini Centenarium” w jego rodzinnym Budapeszcie, aukcję pamiątek w Hollywood oraz seanse spirytystyczne w miastach, które kiedyś odwiedzał, takich jak Chicago czy Frederick w stanie Maryland. Miejscem tradycyjnych spotkań w Halloween od lat pozostaje także jego grób na cmentarzu Machpelah w Nowym Jorku.

— Nie jestem pewien, czy wiele osób kojarzących nazwisko „Houdini” potrafiłoby go rozpoznać w szeregu podejrzanych, podać, kiedy żył, czy opisać, co właściwie robił podczas swoich występów. Wiedzą jednak, że „Houdini” jest synonimem magii, zdolności do dokonywania niemożliwego lub wydostawania się z opresji — mówi Matthew Solomon, profesor historii filmu na Uniwersytecie Michigan i autor wydanej w 2010 roku książki Disappearing Tricks: Silent Film, Houdini, and the New Magic of the Twentieth Century.

— Dla tych, którzy wiedzą nieco więcej, jest on uosobieniem człowieka, który sam doszedł do wszystkiego, oraz symbolem sukcesu imigranta. Fakt, że (podobno) zmarł w Halloween, z pewnością wzmocnił jego aurę tajemniczości — dodaje Solomon.

Houdini dużo myślał o przeszłości

An Interesting Scrapbook autorstva Houdiniego ukazuje się w nowym numerze The Strand Magazine – tego samego, który publikował niegdyś rzadkie utwory Marka Twaina czy Edith Wharton. W swoim tekście Houdini składa hołd poprzednikom i ubolewa, że wciąż wiemy o nich tak niewiele. Inspiracją do napisania artykułu były dla niego afisze udostępnione mu przez rysownika Kina Hubbarda, przedstawiające występy popularnych dziewiętnastowiecznych artystów, takich jak Robert Heller czy H.J. Sargent.

Eric Colleary, autor wydanej we wrześniu książki Houdini’s Library, podkreśla, że iluzjonista interesował się swoimi poprzednikami do tego stopnia, że odwiedzał ich groby, a nawet osobiście opłacał ich utrzymanie. Rodziny dawnych magików z kolei przekazywały mu albumy z wycinkami, afisze teatralne i inne pamiątki, „aby mógł podtrzymywać pamięć o nich” – wyjaśnia Colleary, kurator ds. teatru i sztuk scenicznych w Harry Ransom Center na Uniwersytecie Teksańskim w Austin.

Houdini urodził się w 1874 roku jako Erik Weisz – był synem rabina, którego rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych m.in. po to, by uciec przed antysemityzmem panującym w ówczesnych Austro-Węgrzech. Już jako nastolatek występował jako zawodowy magik, a w wieku 30 lat stał się międzynarodową gwiazdą znaną ze swojej zdumiewającej zdolności do oswabadzania się z kajdan i więzów. Był także pisarzem, aktorem filmowym oraz twórcą nagrań spoken word, których archiwum dźwiękowe odkupił później David Copperfield.

Okoliczności śmierci budzą pytania

Według ówczesnych doniesień medialnych Houdini zmarł 31 października 1926 roku na rozlane zapalenie otrzewnej. Do hospitalizacji doszło po zapaleniu wyrostka robaczkowego, które mogło nasilić się kilka dni wcześniej, gdy student z Montrealu – zgodnie z legendą – sprawdził jego słynną odporność, uderzając go niespodziewanie pięścią w brzuch. Zgon w Halloween idealnie – jak twierdzą niektórzy: aż nazbyt idealnie – wpisał się w tajemniczą, wręcz nadprzyrodzoną aurę artysty.

Częściowo z powodu braku sekcji zwłok przez lata krążyły alternatywne teorie. Jedna z nich zakładała, że został otruty w ramach spisku artystów cyrkowych. W książce Houdini: The Man Who Died Twice autorka Larrian Gillespie analizuje dokumentację medyczną oraz akt zgonu, podważając oficjalną diagnozę i sugerując, że iluzjonistą zmarł w rzeczywistości 30 października.

Jako prawdziwą przyczynę śmierci wskazuje ona niedrożność jelit, do której miało dojść przez niefortunną decyzję lekarza, pozwalającego pacjentowi na zjedzenie miski warzyw ze śmietaną w okresie rekonwalescencji. Autorka zwraca uwagę na sprzeczności w dokumentach: oświadczenie lekarza i inne papiery wskazują na 30 października, podczas gdy stanowy akt zgonu – uznany przez nią za błędny – wymienia 31 października.

Najbliższe otoczenie Houdiniego miało dążyć do tego, aby za oficjalną datę śmierci uznano Halloween, „by pamięć o nim przetrwała” – twierdzi Gillespie, badaczka medycyny sądowej (specjalizująca się m.in. w publikacjach na temat menopauzy, diet i zapalenia pęcherza moczowego).

Książka Houdini: The Man Who Died Twice otrzymała wyróżnienie (gwiazdkę) od branżowego czasopisma Kirkus, które określiło ją jako „wciągającą, wywołującą dyskusje relację”. Prawnuk artysty, George Hardeen, przyznał w rozmowie z Associated Press, że publikacja jest „przekonująca” i że nie ma „żadnych wątpliwości” co do ustaleń autorki.

Sceptycyzm w środowisku badaczy

Nie wszyscy zwolennicy i znawcy twórczości Houdiniego podzielają ten entuzjazm. Sceptycznie wypowiadają się o książce dwaj eksperci, których sama Gillespie wymienia jako „najbardziej szanowanych i kompetentnych ludzi w świecie Houdiniego”.

Bruce Averbook powiedział agencji AP, że mocno wątpi w celową zmianię daty śmierci na potrzeby kalendarza świątecznego. — Rodzina pogrążona była w głębokim smutku i nie myślała o spuściźnie — zauważył. Dodatkowo podkreślił, że w osobistych zapiskach asystenta iluzjonisty jako dzień jego śmierci również figuruje 31 października. — Nie miałby żadnego powodu, by w tej sprawie kłamać — dodał Averbook.

Z kolei John Cox – bloger i założyciel wydawnictwa Wild About Harry Press – przyznał, że choć „książka zawiera kilka bardzo dobrych, nowych informacji” na temat kariery artysty, to w kwestii samych okoliczności i daty zgonu wciąż potrzebna jest „druga opinia”. — Uważam jednak, że jego śmierć stanowi jedynie niewielką część tej historii — podsumował Cox. — Sława Houdiniego i powód, dla którego jest dziś pamiętany, wynikają przede wszystkim z jego niezwykłego życia.

100 lat po śmierci Houdiniego: badacze starają się podtrzymać pamięć o jego magii