Barry Shaw

Podsumowanie w jednym zdaniu

Esej Barry’ego Shawa analizuje potężny, historyczny i intelektualny wkład narodu żydowskiego w światową cywilizację oraz zastanawia się nad tym, jak wiele ludzkość mogłaby jeszcze zyskać, gdyby energia tego narodu nie była nieustannie pochłaniana przez walkę o fizyczne przetrwanie.

Wszystko zaczyna się od pytania: Kim staliby się Żydzi, gdyby historia była dla nich odrobinę łaskawsza?

To pytanie zaprząta moją wyobraźnię odkąd zetknąłem się z Cywilizacją i Żydami, niezwykłym dokumentem historycznym przedstawionym przez Abbę Ebana. Nie chodzi o to, kim stali się Żydzi, bo to już samo w sobie jest niezwykłe. Ani o to, jak przetrwali, choć odpowiedź na to pytanie mogłaby dać zajęcie historykom na kilka stuleci. Mam na myśli coś znacznie bardziej niepokojącego: Czego mogłaby dokonać cywilizacja żydowska, gdyby jej energia nie była tak często kierowana w stronę podstawowej sprawy, jaką jest pozostawanie przy życiu?

Wyobraź sobie na chwilę naród, który wydał na świat proroków, filozofów, poetów, lekarzy, matematyków, naukowców i mężów stanu, a który co jakiś czas musiał opuszczać swoje domy, oddawać majątek, uciekać od sąsiadów i tłumaczyć kolejnym władcom, dlaczego powinien móc istnieć.

Wyobraźmy sobie teraz, co ci sami ludzie mogliby osiągnąć, gdyby pozwolono im na dość ekstrawagancki luksus zwyczajnego, historycznego życia.

Umysł zaczyna błądzić. A im dalej błądzi, tym bardziej podejrzewa się, że historia Żydów to nie tylko historia tego, co wycierpiał jeden naród. To także historia tego, co reszta ludzkości mogła stracić.

To właśnie rozważałem, gdy przed moimi oczami roztaczał się wspaniały historyczny pejzaż Ebana. Imperia pojawiały się i znikały. Cywilizacje powstawały, podbijały, ustanawiały prawa, prześladowały, a w końcu wycofywały się do działu archeologii. Tymczasem Żydzi kontynuowali niewygodną praktykę istnienia.

• Egipcjanie mieli swoje dynastie.
• Babilończycy mieli swoje imperium.
• Grecy mieli swoich filozofów.
• Rzymianie mieli swoje legiony.

Każdy z nich, w swoim czasie, zdawał się posiadać niezbędne kwalifikacje do historycznej trwałości. Żydzi mieli coś, co raczej nie robiło wrażenia na imperialnej wyobraźni: przymierze, zbiór świętych pism, uparte przywiązanie do ojczyzny przodków i pozornie nieuleczalną determinację, by pamiętać, kim są.

Historia, która zazwyczaj hojnie obdarza zwycięstwami militarnymi, a niedbale obchodzi się z pamięcią, ostatecznie odkryła, które dziedzictwo okazało się trwalsze.

Cywilizacja, która nie chciała stać się muzeum

Jedną z pierwszych rzeczy, które relacja historyczna Ebana skłoniła mnie do ponownego rozważenia, była natura samej tożsamości żydowskiej. Wcześniej wyobrażałem sobie Żydów jako naród zjednoczony głównie jednolitością religijną. Ich niezwykła ciągłość zdawała się sugerować równie niezwykłą zgodność co do tego, co to znaczy być Żydem.

Okazuje się, że przez znaczną część swojej historii Żydzi nie zgadzali się ze sobą właśnie w tej kwestii.

Nie zgadzali się co do autorytetu religijnego, interpretacji prawa świętego, natury życia wspólnoty żydowskiej, znaczenia nowoczesności oraz właściwej relacji między tradycją żydowską a otaczającym światem. Wydali na świat faryzeuszy i saduceuszy, rabinów i mistyków, chasydów i ich przeciwników, reformatorów i tradycjonalistów, świeckich nacjonalistów i religijnych syjonistów.

Byli ludźmi pozornie zjednoczonymi wyjątkową zdolnością do argumentowania. A jednak argumenty ich nie rozproszyły.

Rozważmy, co nastąpiło po zniszczeniu Drugiej Świątyni przez Rzymian w 70 roku n.e. Dla wielu starożytnych ludów zniszczenie głównego sanktuarium i utrata niepodległości politycznej oznaczać mogły początek zaniku kultury. Jednak żydowskie życie religijne uległo głębokiej transformacji. Rabini i uczeni stworzyli instytucje nauki, interpretacji, modlitwy i praktyk wspólnotowych, które umożliwiły kontynuację tradycji żydowskiej bez Świątyni.

• Rzym posiadał imperium.
• Żydzi posiadali dziedzictwo, które nie wymagało istnienia imperium, aby przetrwać.

Nadzwyczajna działalność polegająca na przekazywaniu światu pomysłów

Moim zdaniem wielkość cywilizacji mierzy się przede wszystkim jej wkładem w rozwój ludzkości. Pod tym względem cywilizacja żydowska zajmuje wyjątkowe miejsce.

Rozważmy religijną i moralną rewolucję związaną ze starożytnym Izraelem. W świecie, w którym rywalizowali bogowie, boskie genealogie i święte moce przypisane poszczególnym miastom i terytoriom, tradycja hebrajska rozwinęła i przekazała bezkompromisową wizję jednego Boga, którego autorytet moralny wykraczał poza granice jednego królestwa.

Jego prorocy głosili o sprawiedliwości, prawości, miłosierdziu i odpowiedzialności władców wobec słabszych. Królowie niekoniecznie byli sprawiedliwi tylko dlatego, że byli królami. Władza nie dawała automatycznie legitymacji moralnej.

Geografia intelektualna

Jako chrześcijanin nie mogę kontemplować tego dziedzictwa bez uświadomienia sobie, jak głęboko historia Żydów ukształtowała mój własny świat religijny. Pisma, dzięki którym rozumiem Boga, moralność, ludzką odpowiedzialność i sens historii, wyrosły z religijnego życia narodu żydowskiego.

• Prorocy nie byli Skandynawami.
• Mojżesz nie otrzymał przykazań w Rzymie.
• Jezus nie był angielskim dżentelmenem, który spędził dzieciństwo na Bliskim Wschodzie.

W późniejszych wiekach żydowscy myśliciele, artyści, naukowcy i pisarze wnieśli znaczący wkład w kulturę europejską i światową:

• Baruch Spinoza przyczynił się do przekształcenia współczesnych badań filozoficznych.
• Heinrich Heine wzbogacił literaturę niemiecką.
• Albert Einstein zmienił współczesną fizykę.
• Franz Kafka zdefiniował na nowo możliwości wyobraźni literackiej.

Cena bycia upoważnionym do istnienia

W opowiadaniu historii Żydów kryje się szczególna pokusa. Tak bardzo podziwiamy przetrwanie, że czasami ryzykujemy, iż cierpienie zacznie brzmieć jak niezbędny element osiągnięcia.

Żaden naród nie powinien być prześladowany, aby udowodnić, że posiada niezwykłą cywilizację.

Rozważmy średniowieczną Europę i tragiczne wygnania – z Anglii w 1290 roku, z Francji w różnych okresach i z Hiszpanii w 1492 roku. Hiszpania stanowi szczególnie przejmujący przykład. Przez wieki żydowskie życie intelektualne i kulturalne kwitło pod rządami muzułmańskich i chrześcijańskich władców, by po chwili zostać nagle wykorzenione.

Kiedy cywilizacja jest wielokrotnie destabilizowana, straty wykraczają poza widoczne zniszczenia:

• Spalone biblioteki to wymierna strata. Książki, które mogliby napisać ich przyszli czytelnicy, już nie powstaną.
• Zamordowany lekarz to ludzka tragedia. Pacjenci, których ten lekarz mógł leczyć, giną w nieznanej przyszłości.
• Zniszczona społeczność to wydarzenie historyczne. Cywilizacja, którą ta społeczność mogła pomóc zbudować, pozostaje pytaniem, na które żaden historyk nie potrafi odpowiedzieć.

Wiemy, co zostało zabrane. Nie możemy jednak wiedzieć wszystkiego, czemu uniemożliwiono zaistnienie.

Ciekawa wdzięczność cywilizacji

Jest jeszcze jedna cecha historii żydowskiej, którą trudno zignorować. Cywilizacje często z niezwykłym entuzjazmem przyjmują idee, a z dużo mniejszym przyznają, skąd one pochodzą.

Biblia hebrajska stała się fundamentem chrześcijaństwa. Jednak społeczeństwa chrześcijańskie przez wieki wykazywały również wrogość wobec Żydów. Były to społeczeństwa czerpiące duchowy pokarm z pism żydowskich, a jednocześnie często traktujące żyjących Żydów jako niepożądanych mieszkańców.

Istnieje pewien szczególny paradoks historyczny w tym, że podziwiamy proroków, a jednocześnie prześladujemy ich potomków.

Antysemityzm nigdy nie był jedną, niezmienną doktryną. Jego religijne, ekonomiczne, rasowe i polityczne formy kształtowały się w różnych okolicznościach historycznych, wykazując się niepokojąco dużą adaptowalnością do współczesności.

Katastrofa, która ucisza wyobraźnię

Żadna refleksja nad niezrealizowanymi możliwościami cywilizacji żydowskiej nie może pominąć Holokaustu.

Naziści i ich kolaboranci zamordowali około sześciu milionów Żydów. Całe społeczności zostały zniszczone. Rodziny zniknęły. Wieki żydowskiego życia w europejskich miastach obróciły się w pył.

Kiedy wspominamy Holokaust, słusznie czcimy ofiary jako istoty ludzkie, a nie jako hipotetycznych współtwórców nauki czy kultury. Ich życie miało wartość niezależnie od tego, czego mogli dokonać. To moralne rozróżnienie jest nieodzowne.

Jednakże to zniszczenie rodzi również pytanie o przyszłość, która została im odebrana:

• Pokolenia, które mogły nadejść,
• Instytucje, które mogliby zbudować,
• Książki, które mogliby napisać,
• Odkrycia, których mogli dokonać.

Możemy policzyć zmarłych. Nie możemy jednak policzyć potomków, którzy nigdy się nie narodzili.

Ludzie, którzy pamiętali o ojczyźnie

Historia Żydów nie kończy się jednak na ruinach Europy. Przez wieki społeczności żydowskie pielęgnowały pamięć o Jerozolimie, ojczyźnie przodków, i nadzieję powrotu poprzez modlitwę, literaturę i tradycję wspólnotową.

Powstanie państwa Izrael w 1948 roku stanowi coś niezwykłego w dłuższej historii cywilizacji żydowskiej. Naród, którego tożsamość przetrwała wielokrotne utraty suwerenności, utworzył niepodległe państwo w ojczyźnie swoich przodków, nadając żydowskiemu samostanowieniu narodowemu instytucjonalny i polityczny wyraz.

A jednak nawet tutaj moje główne pytanie pozostaje aktualne: W co mogłaby się przekształcić cywilizacja żydowska, gdyby tak wiele jej intelektualnej i wspólnotowej energii nie zostało poświęcone walce z wykluczeniem, przesiedleniami i zagładą?

Co historia zawdzięcza przyszłości

Każda cywilizacja dziedziczy coś po swoich poprzednikach. Idee, instytucje, języki, tradycje moralne, wiedza naukowa i osiągnięcia kulturowe przekazywane są z pokolenia na pokolenie i przekraczają granice. Jednak żadne pokolenie nie otrzymuje osiągnięć przeszłości jako prywatnej własności bez zobowiązań wobec przyszłości.

Doświadczenie żydowskie oferuje głęboką lekcję dotyczącą przetrwania. Ale tej lekcji musi towarzyszyć inna:

Wielkość cywilizacji mierzy się nie tylko tym, co udaje jej się zachować dla siebie, ale także tym, kim pozwala innym się stać.

Przyzwyczailiśmy się oceniać historię na podstawie jej widocznych osiągnięć – ustanowionych imperiów, wygranych wojen, wzniesionych pomników. Ale może powinniśmy również nauczyć się dostrzegać jej braki: miasta, których nigdy nie zbudowano, biblioteki, które nigdy nie istniały, i możliwości, które zgasły, zanim ktokolwiek zdążył nadać im nazwę.

Cywilizacja, której nigdy nie poznamy

Zacząłem od pytania: Kim staliby się Żydzi, gdyby historia była dla nich trochę łaskawsza?

Po prześledzeniu długiej drogi cywilizacji żydowskiej – od starożytnego Izraela, przez wielkie przemiany życia religijnego, osiągnięcia diaspory, prześladowania w średniowiecznej i nowożytnej Europie, katastrofę Holokaustu i przywrócenie żydowskiej suwerenności – pytanie to wydaje mi się jeszcze bardziej nurtujące niż wtedy, gdy zadałem je po raz pierwszy.

• Osiągnięcia są niezwykłe.
• Ciągłość jest zdumiewająca.
• Wkład w rozwój ludzkości jest ogromny.

Znamy cywilizację żydowską, która przetrwała. Znamy jej proroków, uczonych, literaturę i jej niezwykły wpływ na świat. Wiemy wystarczająco dużo, by docenić jej wielkość.

Jednak gdzieś poza zasięgiem historycznych badań istnieje inna żydowska cywilizacja – cywilizacja nienapisanych ksiąg, nieodkrytych idei, niezrealizowanych talentów i pokoleń, które nigdy nie nastały.

I tu kryje się ostateczna ironia: ludzkość spędziła wieki, odkrywając, jak wiele zawdzięcza narodowi żydowskiemu. Być może jednak nigdy nie odkryje, jak wiele jeszcze mogłaby mu zawdzięczać.

To jest właśnie ta żydowska cywilizacja, która mogła istnieć. A jej brak dotyczy nas wszystkich.

Esej Satyi zakończył się przed podjęciem przez pięć armii arabskich próby odrzucenia powszechnej akceptacji podziału ziemi, aby uniemożliwić stworzenie Izraela – ojczyzny narodu żydowskiego – z której to próby napastnicy zostali ostatecznie odparci.

Można by to uznać za wyrok dziejowy. Jednak przegapiłoby to kontynuację walki Izraela o swoje istnienie, prowadzoną tym razem przeciwko licznym organizacjom terrorystycznym oraz wspierającym je armią i milicjom w ramach tego, co nazywają „sprawą palestyńską”.

Celem tym nie było pokojowe życie u boku Żydów, lecz ich wytępienie, co otwarcie wyrażano w haśle „od rzeki do morza”.

Dzisiaj publicysta Barry Shaw pisze o prawie Palestyńczyków do powrotu, przeciwstawiając je niezbywalnemu prawu Izraela do trwania.

Jednak, jak zauważa, Izrael zasłużył na prawo, by nigdy nie zapomnieć.

Nasza przyszłość i nasze życie od tego zależą.

Barry Shaw,

Izraelski Instytut Studiów Strategicznych