Joshua Hoffman

Podsumowanie w jednym zdaniu

Choć Izrael często przedstawiany jest na świecie przez pryzmat konfliktu żydowsko-arabskiego, jego prawdziwa historia oraz współczesne życie polityczne i społeczne to skomplikowany, głęboko zakorzeniony proces codziennego współistnienia, w którym mniejszość arabska odgrywa kluczową i niezastąpioną rolę.

Świat widzi Żydów walczących z Arabami, ale historia Izraela opowiada inną historię.

Siedemdziesiąt osiem lat od współczesnego załania Izraela, partie kierowane przez Arabów zdobyły rekordową liczbę 19 mandatów w Knesecie (izraelskim parlamencie).

Kilka izraelskich agencji bezpieczeństwa bada domniemaną zagraniczną ingerencję w ubiegłotygodniowe wybory w Izraelu, która mogła polegać na opłacaniu przez Katar, Turcję i inne kraje arabskich wyborców w celu zwiększenia frekwencji przy urnach. Nie zmienia to jednak niezwykłej historii Arabów izraelskich – aspektu państwa żydowskiego, którego większość świata prawie nie rozumie.

Aby pojąć, jak niezwykły jest ten moment, musimy cofnąć się o prawie osiem dekad, do samego narodzenia współczesnego Państwa Izrael. A ta historia zaczyna się od Arabów, którzy zostali.

W listopadzie 1947 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych zagłosowała za podziałem Mandatu Palestyny na dwa państwa – żydowskie i arabskie. Przywódcy żydowscy przyjęli tę propozycję pomimo poważnych zastrzeżeń co do przydzielonego im terytorium. Proponowane państwo żydowskie składałoby się z trzech geograficznie odseparowanych obszarów połączonych wąskimi korytarzami, wykluczało Jerozolimę – historyczne i duchowe serce Narodu Żydowskiego – oraz obejmowało znaczną populację arabską.

Niemniej jednak przywódcy żydowscy zaakceptowali te kompromisy, ponieważ dostrzegli historyczną szansę na utworzenie niepodległego państwa żydowskiego. Przywódcy arabscy (wielu z nich nie nazywało siebie ani lokalnej ludności arabskiej „Palestyńczykami”) odrzucili ten plan w całości, a przemoc szybko przerodziła się w wojnę, która przekształciła cały region.

Dla lokalnych Arabów wojna przyniosła ogromny wstrząs. W następstwie odrzucenia podziału i wszczętej przez stronę arabską wojny przeciwko rodzącemu się państwu żydowskiemu, setki tysięcy ludzi opuściły swoje domy. Niektórzy uciekali przed walkami, inni byli zachęcani lub zmuszani do ewakuacji przez arabskich dowódców (często z oczekiwaniem powrotu po arabskim zwycięstwie), a część została wydalona przez siły żydowskie lub izraelskie.

Izrael wyszedł z Wojny o Niepodległość w 1949 roku jako zwycięzca i odmówił zezwolenia na masowy powrót Arabów, którzy wyjechali w trakcie walk. Decyzja ta do dziś budzi kontrowersje, lecz względy bezpieczeństwa Izraela były jasne: świeżo powstałe państwo żydowskie, które właśnie przetrwało wojnę mającą na celu uniemożliwienie samego jego istnienia, było zdeterminowane, by nie stwarzać warunków do kolejnej próby jego zniszczenia.

W granicach nowego Państwa Izrael pozostało jednak około 150 000 Arabów. Część została w swoich wioskach; inni zostali wysiedleni ze swoich pierwotnych miejscowości, lecz osiedlili się w innych miejscach nowego kraju. Niektórzy żyli w miastach o przeważnie arabskiej ludności, podczas gdy inni mieszkali w takich miastach jak Hajfa, Jaffa, Akka czy Lod, gdzie Żydzi i Arabowie żyli obok siebie od pokoleń.

Byli to ludzie, którzy mieli stać się arabskimi obywatelami Izraela. Nie imigrowali do państwa żydowskiego – to państwo żydowskie powstało wokół nich.

Nagle stali się członkami mniejszości narodowej w kraju powołanym explicite jako ojczyzna innego narodu. Byli Arabami w państwie żydowskim, Palestyńczykami mieszkającymi w Izraelu, obywatelami kraju, którego niepodległość zbiegła się w czasie z narodową katastrofą dla znacznej części ich własnej społeczności. Było to niezwykle skomplikowane położenie, na które nikt ich nie przygotował.

Deklaracja Niepodległości Izraela wyraźnie obiecywała równe prawa społeczne i polityczne wszystkim obywatelom bez względu na religię, rasę czy płeć. Odwoływała się także bezpośrednio do arabskich mieszkańców nowego państwa, wzywając ich do współtworzenia kraju na zasadzie równych praw obywatelskich i reprezentacji. Izrael nie ogłosił się po prostu państwem żydowskim – ogłosił się państwem żydowskim, w którym nie-Żydzi będą również cieszyć się obywatelstwem i prawami politycznymi.

A jednak rzeczywistość tamtych wczesnych dekad była znacznie bardziej skomplikowana.

W latach 1948–1966 większość ludności arabskiej w Izraelu żyła pod administracją wojskową, która ograniczała przemieszczanie się, kontrolowała dostęp do określonych obszarów i wymagała zezwoleń na rozmaite działania. Jak na państwo w stanie narodzin, które właśnie zostało poddane ludobójczemu atakowi ze strony pięciu państw arabskich, nietrudno zrozumieć, dlaczego potoczyło się to w taki właśnie sposób.

I, co nie zaskakuje, sytuacja ta była daleka od idealnej, co prowadziło do konfliktów.

Przykładowo w 1956 roku funkcjonariusze izraelskiej policji granicznej zabili 49 arabskich cywilów w Kafr Kasim i jego okolicach po tym, jak godzinę policyjną przesunięto bez odpowiedniego powiadomienia mieszkańców wracających z pracy. Masakra ta stała się jednym z najmroczniejszych epizodów w historii stosunków żydowsko-arabskich wewnątrz Izraela. Postępowania sądowe, które po niej nastąpiły, doprowadziły jednak do sformułowania ważnej izraelskiej zasady prawnej dotyczącej obowiązku nieposłuszeństwa wobec jawnie nielegalnych rozkazów.

Doświadczenia te pozostawiły trwałe blizny. Istniała jednak druga strona medalu, która bywa często pomijana: nawet wtedy, gdy wielu arabskich obywateli żyło pod administracją wojskową, brali oni udział w izraelskich wyborach.

Od samych pierwszych wyborów parlamentarnych w Izraelu w 1949 roku obywatele arabscy uczestniczyli w systemie politycznym kraju. Część z nich wybierała arabskich reprezentantów z list powiązanych z rządzącą partią Mapai – poprzedniczką dzisiejszej tradycji Partii Pracy. Inni głosowali na Komunistyczną Partię Izraela, która skupiała zarówno żydowskich, jak i arabskich polityków.

W rzeczywistości frekwencja wyborcza wśród Arabów w pierwszych dekadach Izraela była uderzająco wysoka i w latach 1949–1973 wynosiła średnio około 84 procent. Oznaczało to, że obywatele arabscy byli reprezentowani w Knesecie od samego początku.

Zniesienie administracji wojskowej w 1966 roku wyznaczyło przełomowy moment. Ograniczenia zostały zniesione, możliwości edukacyjne poszerzone, a obywatele arabscy coraz śmielej wkraczali na izraelskie uczelnie, do wolnych zawodów i instytucji publicznych. Potem nadszedł rok 1967 i Wojna Sześciodniowa, zainicjowana zasadniczo przez Egipt, do którego później dołączyły Syria i Jordania.

Dla Izraela konflikt ten oznaczał niezwykłe zwycięstwo militarne nad sąsiednimi armiami arabskimi. Dla wielu arabskich obywateli przyniósł on również głęboką transformację osobistą. Zajęcie przez Izrael Judei i Samarii (znanych również jako Zachodni Brzeg, administrowany wówczas przez Jordanię) oraz Strefy Gazy (administrowanej wówczas przez Egipt) umożliwiło ponowne połączenie rodzin i społeczności rozdzielonych od 1948 roku.

Doświadczenie to faktycznie ukształtowało palestyńską świadomość narodową wśród wielu głównych nurtów lokalnych Arabów. Byli obywatelami państwa żydowskiego, ale należeli zarazem do szerszego świata arabskiego, którego losy pozostały głęboko splecione z Izraelem. Ta podwójna tożsamość miała stać się jedną z definingujących cech arabskiego życia politycznego w Izraelu.

Drugi punkt zwrotny nadszedł w 1976 roku, w okresie znanym jako Yom al-Ard (Dzień Ziemi). Obywatele arabscy zorganizowali strajki i demonstracje przeciwko rządowym wywłaszczeniom ziemi, zwłaszcza w Galilei. W starciach z siłami bezpieczeństwa zginęło sześciu arabskich obywateli.

Dzień Ziemi stał się ważnym kamieniem milowym w rozwoju politycznym arabskiej mniejszości w Izraelu. Odzwierciedlał rosnącą gotowość arabskich obywateli do samodzielnego organizowania się, domagania się większej równości i artykułowania swoich wspólnych interesów.

Umm al-Fahm – trzecie co do wielkości miasto arabskie w Izraelu

W kolejnych dziesięcioleciach arabskie ruchy polityczne stawały się coraz bardziej zróżnicowane i niezależne. Jedne skupiały się na palestyńskim nacjonalizmie; inne kładły nacisk na socjalizm, współpracę między Żydami i Arabami, tożsamość islamską lub pragmatyczny udział w izraelskich instytucjach.

I tu pojawia się fakt, który zagraniczni obserwatorzy często przeoczają: nigdy nie istniała jedna, jednolita tożsamość polityczna Arabów izraelskich.

Ludność arabska w Izraelu obejmuje społeczności muzułmańskie, chrześcijańskie, druzyskie oraz beduińskie, które różnią się historią, tradycją i stosunkiem do państwa. Część identyfikuje się jako Palestyńczyki; inni wolą określenie Arabowie izraelski, Izraelczyk arabski lub po prostu Izraelczyk. Niektórzy łączą kilka z tych tożsamości, podczas gdy inni całkowicie odrzucają konkretne etykiety.

Różnice te nie mają charakteru czysto semantycznego. Wpływają one na to, jak ludzie postrzegają przynależność narodową, obowiązki religijne, służbę wojskową, udział w życiu politycznym oraz relacje z żydowską większością.

Przykładowo mężczyźni druzyscy od dziesięcioleci podlegają obowiązkowej służbie w Siłach Obronnych Izraela. Większość muzułmańskich i chrześcijańskich obywateli arabskich nie podlega poborowi, choć niektórzy zgłaszają się na ochotnika. Obywateli arabskich można spotkać także w izraelskiej policji, na uniwersytetach, w sądach, szpitalach i innych instytucjach publicznych. W rzeczywistości obywatele arabscy stali się niezwykle ważną częścią izraelskiego życia zawodowego: stanowią dziś około 25 procent zatrudnionych lekarzy, 27 procent pielęgniarek oraz prawie połowę farmaceutów w Izraelu.

Innymi słowy – w tym samym kraju, w którym żydowscy i arabscy politycy z trudem mogą się zgodzić co do tego, która jest godzina, żydowscy i arabscy lekarze rutynowo współpracują ze sobą, lecząc zarówno żydowskich, jak i arabskich pacjentów. Każdy, kto spędził trochę czasu w izraelskim szpitalu, wie, że rzeczywisty kraj jest o wiele ciekawszy niż wersja przedstawiana w międzynarodowych sporach politycznych.

Arabscy Izraelczycy służyli również jako sędziowie Sądu Najwyższego, profesorowie uniwersytetów, liderzy biznesu, sportowcy, dziennikarze i postacie życia kulturalnego. Ich obecność na stałe wtopiła się w codzienne funkcjonowanie państwa.

Nic z tego nie oznacza, że Izrael wyeliminował dyskryminację czy nierówności. Społeczności arabskie nadal stawiają czoła poważnym wyzwaniom związanym z ubóstwem, infrastrukturą, mieszkalnictwem, zasobami edukacyjnymi, zatrudnieniem oraz przestępczością z użyciem przemocy. Problemy te są realne, choć nie za wszystkie odpowiada państwo lub społeczeństwo izraelskie. Niektóre z nich wiążą się z kulturą i mentalnością arabską, podobnie jak czarnoskórzy Amerykanie stawiają czoła wyzwaniom stanowiącym kombinację czynników systemowych i własnych. Niezależnie od tego obywatele arabscy głęboko zakorzenili się w izraelskim społeczeństwie.

W latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku niezależne arabskie partie polityczne zyskały na znaczeniu. Ruch islamski wykształcił własną reprezentację parlamentarną za sprawą partii Ra’am, podczas gdy nacjonalistyczne i arabsko-żydowskie ruchy polityczne promowały odmienne wizje przyszłości tej społeczności. W 2015 roku kilka głównych arabskich ugrupowań połączyło siły pod szyldem Wspólnej Listy, zdobywając 13 mandatów w Knesecie. Pięć lat później, w 2020 roku, sojusze te zdobyły 15 mandatów, ustanawiając nowy rekord.

Następnie, w 2021 roku, wydarzyło się coś, co dla wielu Izraelczyków jeszcze pokolenie wcześniej byłoby niemal niewyobrażalne: niezależna arabska partia islamistyczna dołączyła do izraelskiej koalicji rządzącej. Pod przewodnictwem Mansoura Abbasa partia Ra’am stała się częścią zróżnicowanego rządu kierowanego przez Naftalego Bennetta i Yaira Lapida. Jej udział miał wymiar historyczny, m.in. dlatego, że w skład koalicji wchodziły ugrupowania o skrajnie odmiennych stanowiskach w kwestii stosunków izraelsko-palestyńskich oraz charakteru państwa żydowskiego.

Abbas podchodził do swego udziału z pragmatycznym argumentem: obywatele arabscy mają codzienne problemy, których nie da się rozwiązać samymi przemowami o konflikcie izraelsko-palestyńskim. Potrzebowali bezpieczniejszych ulic, lepszej infrastruktury, lepszych szkół, mieszkań oraz większych inwestycji publicznych. Udział w rządzie oferował jeden ze sposobów na realizację tych celów.

Był to uderzający zwrot akcji. Arabska partia polityczna o profilu islamistycznym stała się współrządzącym partnerem w jedynym na świecie państwie żydowskim. Koalicja ostatecznie upadła, ale precedens pozostał.

A teraz partie kierowane przez Arabów pobiły swoje dotychczasowe rekordy wyborcze, zdobywając łącznie 19 mandatów. Szacuje się, że w wyborach wzięło udział około 80 procent arabskich wyborców, co stanowi dramatyczny wzrost w porównaniu z poprzednim głosowaniem. Część osób głosowała z sprzeciwu wobec obecnego rządu; innych motywowały obawy związane z przestępczością zorganizowaną, inwestycjami rządowymi, równością lub kwestią palestyńską. Jedni popierali pragmatyczną współpracę z partiami żydowskimi, podczas gdy drudzy woleli bardziej konfrontacyjną opozycję parlamentarną.

Co istotne, nie wszyscy obywatele arabscy głosują na partie kierowane przez Arabów. Część z nich oddaje głosy na ugrupowania żydowskie z całego spektrum politycznego Izraela, podobnie jak część izraelskich Żydów głosuje na listy arabskie lub wspólne listy żydzko-arabskie. W końcu to Izrael – nawet mniejszości w tym kraju nie są szczególnie zainteresowane osiąganiem pełnej zgody między sobą.

Wybory z 2026 roku postawiły jednak dobrze znane pytanie w szczególnie dramatycznym świetle: jaką rolę powinny odgrywać arabskie partie polityczne w rządzie państwa żydowskiego?

Aspekt arytmetyczny sugeruje, że mogą być one ważne. Aspekt polityczny jest znacznie trudniejszy. Niektóre żydowskie partie opozycyjne wykluczają współrządzenie z ugrupowaniami arabskimi, podczas gdy inne są bardziej otwarte na współpracę. Same partie arabskie różnią się zdaniem co do tego, czy weszłyby do koalicji, poparły ją z zewnątrz, czy pozostały w opozycji.

Nie ma gwarancji, że ich 19 mandatów przełoży się na udział w przyszłym gabinecie. Niemniej jednak fakt, że partie kierowane przez Arabów dysponują obecnie tak znaczącą liczbą mandatów, ma doniosłe znaczenie historyczne.

Stawia to również szersze pytanie o to, jak świat rozumie Izrael.

Określenie „państwo żydowskie” bywa często interpretowane przez osoby z zewnątrz tak, jakoby oznaczało ono kraj zamieszkany wyłącznie przez Żydów lub taki, w którym nie-Żydzi nie pełnią żadnej istotnej roli obywatelskiej czy politycznej. W rzeczywistości Izrael zawsze był domem dla znacznych społeczności nieżydowskich.

Jego żydowska tożsamość odzwierciedla prawo Narodu Żydowskiego do samostanowienia narodowego w naszej historycznej ojczyźnie. Instytucje demokratyczne zapewniają natomiast ramy, w których obywatele różnych wyznań i tożsamości narodowych uczestniczą w życiu publicznym.

Równoważenie tych dwóch zasad nigdy nie było w pełni proste. Żydowski charakter państwa nie ma wyłącznie ceremonialnego charakteru – kształtuje politykę imigracyjną, symbole narodowe, tydzień pracy (od niedzieli do czwartku), święta oraz doniosłe kwestie konstytucyjne, co wszystko generuje napięcia wśród arabskiej ludności Izraela. Powinniśmy jednak uważać, by nie mylić istnienia tych sporów z brakiem demokracji.

Obywatel arabski nie musi utożsamiać się z syjonizmem, wspierać izraelskiego rządu ani śpiewać „Hatikwy” („Nadziei” – hymnu narodowego Izraela), aby móc korzystać z praw obywatelskich. Co więcej, gdy „Hatikwa” jest odśpiewana w Knesecie, wielu arabskich polityków opuszcza salę obrad. Zapytany o powód jeden z nich odparł krótko: „Ponieważ nie mam żydowskiej duszy” – nawiązując do słów o „nefesh yehudi” (żydowskiej duszy) pojawiających się w hymnie.

I to właśnie czyni izraelską demokrację tak fascynującą. Arabski polityk w Izraelu może odmówić śpiewania żydowskiego hymnu narodowego, otwarcie kwestionować żydowski charakter państwa, a mimo to zasiadać w jego parlamencie, głosować nad ustawami i potencjalnie pomagać w decydowaniu o tym, kto zostanie kolejnym premierem.

Nie jest to zaprzeczenie demokratycznego charakteru Izraela. To jeden z najbardziej fascynujących wyrazów tego charakteru.

Przyszłość Żydów