Bogumila Gruggel

 Slòwko o „naszych starszych braciach w wierze ” tj  Zydach  (Adam  Mickiewicz) i lwowskich cmentarzach.

 Podczas pobytu we Lwowie  trzeba obowiazkowo- przymusowo zwiedzic  cmentarz; Lyczakowski i stanowiacy jego czesc cmentarz Orlat

.Mòwie o przymusie  moralnym, a nie narzuconym z gòry.

My zostalismy dosc dlugo oprowadzani po obu cmentarzach widzielismy groby Konopnickiej, Zapolskiej, Grottgiera, Banacha, Belzy czy Ordona.

 Przy okazji pragne sprostowac wiadomsc nieprawdziwie podana przez Adama Mickiewicza- Ordon nie zginal podczas obrony Warszawy jak to podal narodowy wieszcz, ktòry to  znal obrone tylko  z przekazòw.

 Gdy pod koniec zycia znalazl sie w Burgas, miescie dzis nalezacym do Bulgarii wtedy do Turcji zaproszono go do obozu Sadyka Paszy  w ktòrym byli Polacy.

 Poete wyslal tam Adam Czartoryski w celu utworzenia Legionu cudzoziemskiego, ktòry mialby wziac udzial w toczacej sie wojnie krymskiej. Bo -jak mawial Mickiewicz „Polske trzeba wywalczyc , a nie  o nia zebrac.”

     Sam Mickiewicz myslal o utworzeniu legionu skladajacego sie ze „starszych braci w wierze”- jak nazywal Zydòw przeciwstawjajac sie planom miedzy innymi Sadyka Paszy / to Michal Czaykowski, ktòry przeszedl na islam/ by do legionu przyjmowac Bulgaròw, Rumunòw, Macedonczykòw etc. 

 W obozie Sadyk Pasza   przedstawil  Mickiewiczowi kpt Konstantego Juliana  Ordona a ten  zwròcil sie do poety- slowami; Jestem Ordon dowòdca artylerii  ktòregos Pan- usmiercil.” 

Mickiewicz byl tym spotkaniem  wyraznie zaskoczony, a wg innej wersji krzyknal- to umarli powstali z grobu!

.    Kolacja, ktòra Mickiewicz spozyl we wspomnianym obozie  byla wyjatkowo tlusta, / baranina, bigos na dziku upolowanym wczesniej i duzo wina/ a takze dwa nastepne dni  spedzone na koniu i polowaniu bardzo zmeczyly poete. Wyjechal z obozu juz b.slaby, wkròtce zmarl.  Pojawily sie pogloski , ze przyczyna smierci nie byla cholera- jak to podaja do dzis podreczniki  a otrucie, poeta mòwil bedac jeszcze w obozie  o uczuciu ciezaru w brzuchu. Sekcji zwlok nie zrobiono.

         A sam Ordon?  Znalazl sie we Wloszech w wojsku Garibaldiego, dosluzyl sie stopnia pulkownika, dozyl sedziwego wieku, ale  popelnil samobòjstwo we Florencji  strzalem w glowe.

/Ciekawostka Sadyk Pasza – juz nie Sadyk a Czaykowski przeszedlszy na prawoslawie po powrocie do Rosji swoje sedziwe zycie zakonczyl w identyczny sposòb…/

 Gest ten byl ròznie tlumaczony-  jako wynik niezakceptowania starosci, depresji, czy niemoznosci zycia z mitem bohaterskiej smierci w czasie powstania listopadowego w Warszawie. 

Jeden z  przyjaciòl Ordona  przywiòzl jego prochy do Lwowa i pochowal  je na cmentarzu Lyczakowski

        Cmentarz Lyczakowski nie jest jedynym miejscem we Lwowie swiadczacym  o polskosci tych ziem. Jest nim tez cmentarz Janowski na Kleparowie. .

  Niestety  zobaczyc na nim mozna nadal pozostalosci po sowieckiej wladzy, kiedy to miejsce bylo wysypiskiem smieci. Do dzis walaja sie po nim opony od ciezaròwek, traktoròw, niektòre pieczary sa pootwierane,  wysypiska smieci sa na  grobach sasiadòw i sciezkach, ktos od czasu do czasu je podpala.

 A przeciez to miejsce ròwniez i naszej i zydowskiej  pamieci narodowej./ Obecnie jest on troche czesciej odwiedzany ze wzgledu na zaliczenie w poczet swietych bylego arcybiskupa Lwowa i rektora tamtejszego uniwersytetu Jòzefa Bilczewskiego w roku 2005, a spoczywajacego na tym cmentarzu./   . 

  W okresie II Rzeczypospolitej na Cmentarzu Janowskim wybudowano istniejące do dziś kwatery ofiar walk polsko-ukraińskich o Lwów z lat 1918–1920, zarówno żołnierzy polskich jak i żołnierzy Ukraińskiej Armii Halickiej

Na Cmentarzu Janowskim mieszczą się także groby jeńców wojennych z okresu I wojny światowej

Do cmentarza przylegał cmentarz żydowski z nowoczesną ogromną halą pogrzebową z 1912.

 Cmentarz ten, jak i hala pogrzebowa zostały zniszczone przez Niemców podczas II wojny światowej i w czasie powojennych rządów sowieckich.

 Po 1962 cmentarz był dostępny dla nie-Żydów.

 Jest tu pochowany historyk Holokaustu Jakub Honigsman.( 1922-2008) 

     Byla  to postac niezwykla, ktòrej zycie i dorobek naukowy sprawil, ze postanowilam poglebic  wiedze o tym niezwyklym czlowieku, ktòry  zaczynal jako uczen w zakladzie krawieckim,a skonczyl jako profesor zwyczajny uniwersytetu. 

Stosunkowo niedawno w  2019  odslonieto tablice pamiatkowa w jego rodzinnym miescie, na odslonieciu ktòrej byla obecna jego còrka Wiktoria.  

Podaje kilka danych ktòre znalazlam w sieci. 

Jak tylko czas mi pozwoli napisze cos wiecej na Jego  temat.  ,    , 

 –„Urodził się w Lublinie i tutaj uczęszczał do słynnej szkoły rabinackiej Jesziwy Chachmej Lublin (Lubelska Szkoła Mędrców). Ocalał z Holokaustu; w 1939 r. wraz z wycofującą się Armią Czerwoną ewakuował się do Związku Sowieckiego. 

Tam pracował m.in. kołchozie, w szwalni, ale też był żołnierzem, studiował, pracował w bibliotece. W 1972 r. uzyskał stopień doktora nauk ekonomicznych, a od 1979 r. miał tytuł profesora. Od 1976 r. do emerytury wykładał w katedrze ekonomii politycznej Uniwersytetu Lwowskiego. Był też badaczem historii społeczności żydowskiej.

Efektem naukowej pracy Jakuba Honigsmana były między innymi opracowania historii Żydów galicyjskich i ukraińskich. Jego najgłośniejsze książki to Zagłada Żydów lwowskich z 1993 r., Żydzi Ukrainy z 1995 r. oraz Zagłada Żydów Zachodniej Ukrainy z 1998 r. Do dziś jego prace uznawane są za podstawowe pozycje w tej tematyce. Na język polski przetłumaczono jedynie pierwszą z wspomnianych wyżej książek – jej wydanie, w tłumaczeniu i ze wstępem prof Adama Redzika ukazało się w 2007 r. Jakub Honigsman w ostatnich latach życia stracił wzrok, a co za tym idzie – możliwość kontynuowania pracy naukowej i, co najbardziej go bolało, czytania książek. Jak wspominał tłumacz jego książki i bliski znajomy, prof. Adam Redzik.”

Podczas gdy na cmentarzu Janowskim chowano ubozszych obywateli Lwowa, bogaci byli chowani na cmetarzu Lyczakowskim., tam juz sama oplata za miejsce byla o wiele wyzsza.

 Gdyby ktos chcial poglebic wiedze na temat historii cmentarza oraz osòb tam pochowanych to polecam ponad godzinne nagranie na you tube „Opowiesci Lyczakowskiego cmentarza”- inne choc tez sa na poziomie, nie doròwnuja mu  kunsztem i finezja. 

 Opowiesci sa nagrane w odcinkach po mniej wiecej 20 minut kazdy.

 Oprowadzajacy opowiadajac np  o Zapolskiej pokaze  nie tylko jej gròb, ale i dom w ktòrym pisarka zyla, pokaze miejsca gdzie walczyli  Orleta , pokaze ich cmentarz.  Cmentarz Orlat stanowi integralna czesc cmentarza Lyczakowskiego, jednakze by  lepiej zorientowac sie w jego  historii nalezaloby odsluchac kròtkiego wprowadzenia dostepnego na you tube Niezwykly swiat – Cmentarz obroncòw Lwowa-.

  Ja    slyszalam wielokrotnie z ust odwaznej i swiatlej  kobiety pani Ireny Kwiecien pochodzacej z Lodzi a  spoczywajacej w Sopocie o tym , ze cmentarz ten zostal zaorany.

 Na Jej grobie widnieje napis- obronca Lwowa, gdy zaczela sie walka o Lwòw moja przyszla matka chrzestna pani Irena miala okolo 18 -u lat. 

Z Lodzi uciekla na front.

Ten gest moze byc ròznie oceniany, ale wtedy w obronie polskosci Lwowa stawaly nawet dzieci bo najmlodszy z Orlat mial wòwczas 13  lat. 

Byl to Antos Petrykiewicz posmiertnie odznaczony srebrnym Krzyzem Virtuti Militari.Zryw mlodziezy byl powszechny. 

W polskich szeregach walczyło blisko 1,5 tys. młodych ludzi, którzy nie ukończyli siedemnastego roku życia.    Niestety na temat tych przezyc wojennych nie rozmawialam z nia duzo, bo w Polsce sprawy stosunkòw z Rosja Radziecka to byl  temat tabu.

  Ona byla dobrze poinformowana, bolala nad  stanem cmentarza to ona jako pierwsza  poinformowala mnie, o zniszczeniu i  zaoraniu   cmentarza.   . 

  Wiekszej hanby trudno bylo sobie wyobrazic.!

 W roku 1971 czolgi radzieckie zmiazdzyly groby, czesci z nagrobkòw zostaly wykorzystane przy budowie pomnika ….Lenina. Cmentarz ulegl dewastacji, zniszczono nie tylko groby polskie, ale i lotnikòw USA i zolnierzy francuskich.Cmentarz sluzyl jako wysypisko smieci    W katakumbach urzadzono zlomownie.

Jak opisywał je Jerzy Janicki w 1993 roku w pierwszej części swojej lwowskiej trylogii

„Cały Lwów na mój głów”: „Bardziej wstrząsającego obrazu barbarzyństwa i zdziczenia trudno było sobie wyobrazić. W walce z bezbronnymi kamieniami brały udział czołgi i buldożery, do postaci na pomnikach strzelano z pepesz i kałasznikowów, całość wreszcie zasypano metrową warstwą gruzu i ziemi, na której po czternastu latach wyrosły chaszcze, krzaki i szara olcha”.

Władze sowieckie zignorowały protesty i apele polskich organizacji, w tym między innymi powołanego do życia przez amerykańską Polonię Komitetu Obrony Cmentarza Orląt. Nie zareagowały również na noty dyplomatyczne przedstawicielstw Francji i Stanów Zjednoczonych. W kolejnych latach dewastacja cmentarza postępowała.

Nasz sympatyczny  przewodnik , ktòremu zaplacilismy dodatkowo za oprowadzanie nas (bowiem w oficjalnym trzy godz trwajacym oprowadzaniu nie moglismy sie zmiescic,) bylismy przeciez w trzecim co do wielkosci miescie II-ej  Rzeczypospolitej a nie w jakims zascianku  lawirowal, inteligentnie.

 Bo calej prawdy o powstaniu Chmielnickiego,  postaci Szewczenki czy historii cmentarza Lyczakowskiego powiedziec nam nie mògl czy nie chcial, zbyt to wstydliwe, drazliwe i niewygodne. 

 Zastawial sie trudnoscie interpretacji zròdel oraz tym, powtarzal, ze kazda ze stron  miala racje.   Wielki polski maz stanu iprzywòdca narodu

,marszalek Jòzef Pilsudski gdyby byl obecny posròd nas skwitowalby to lawirowanie zwiezle  i dobitnie- tak” racja jest jak dupa  kazdy ma swoja”. Natomiast ja od siebie dodalabym taka uwage- wszystko zalezy z jakiej pozycji te dupe sie oglada….bo jesli jest to pozycja napadnietnego  czy zdradzonego jak w wypadku dawniej Polski , dzis Izraela to  racja jest jednoznaczna- jest z tym, ktòrego napadnieto. 

Prawda, jak pies, musi iść do budy, wygnana batem, podczas gdy kłamliwa Pani Suka może wylegiwać się przy kominku i cuchnąć.

William Shakespeare, Król Lear

Wszystkie wpisy Bodumily Gruggel TUTAJ