Brad Goverman

Podsumowanie w jednym zdaniu

Tekst przedstawia refleksję nad ewolucją poglądów Berniego Sandersa, który pomimo swoich syjonistycznych korzeni i głębokiego zaangażowania w ideały sprawiedliwości społecznej doszedł do kontrowersyjnego oskarżenia Izraela o ludobójstwo, co autor uznaje za niebezpieczne i sprzeczne z lekcjami żydowskiej historii.

Od syjonistycznego kibucu z ruchu robotniczego do oskarżania Izraela o ludobójstwo

Są osoby publiczne, z którymi się nie zgadzam i o których nigdy więcej nie myślę. Bernie Sanders nie należy do tej grupy.

Zawsze uważałem Berniego za człowieka z przekonaniami. Od ponad pół wieku walczy o sprawy, w które szczerze wierzy, mające uczynić Amerykę bardziej sprawiedliwą i pełną współczucia. Niezależnie od tego, czy się z nim zgadzam, czy nie, nigdy nie wątpiłem w jego szczerość.

Właśnie dlatego tak trudno mi go zrozumieć.

Na początku tego miesiąca, w trzecią rocznicę wydarzeń z 7 października, Bernie wydał oświadczenie potępiające masakrę dokonaną przez Hamas, potwierdzające prawo Izraela do samoobrony oraz wzywające do pokoju między Izraelczykami a Palestyńczykami. Wszystkie te poglądy mógłbym z łatwością poprzeć. Jednak w tym samym oświadczeniu po raz kolejny oskarżył rząd izraelski o popełnienie ludobójstwa w Strefie Gazy.

I znowu to samo. To słowo. Ludobójstwo.

Bernie urodził się w rodzinie żydowskich imigrantów na Brooklynie. Krewni jego ojca zginęli w Holokauście. Jako młody człowiek wyjechał do Izraela i spędził kilka miesięcy w socjalistycznym kibucu, zanurzając się w społeczeństwie opartym na równości, wspólnym poświęceniu i zbiorowej odpowiedzialności.

Ponad sześćdziesiąt lat później ten sam człowiek oskarżył Izrael o popełnienie ludobójstwa.

Wielu polityków krytykuje Izrael. Wielu Żydów krytykuje Izrael. Ale historia Berniego wydaje się inna. Jego biografia wydaje się wskazywać w jednym kierunku, podczas gdy poglądy polityczne ostatecznie zaprowadziły go w innym.

Jak to się stało, że młody człowiek, który z entuzjazmem przyjął socjalistyczny eksperyment Izraela, doszedł do oskarżenia państwa żydowskiego o ludobójstwo?

Młody idealista

Kiedy po raz pierwszy zacząłem poważnie zastanawiać się nad postacią Berniego Sandersa, zakładałem, że znam tę historię. Socjalista z przekonania odkrywa, że Izrael nie odzwierciedla już jego poglądów politycznych. Podziw ustępuje miejsca rozczarowaniu, rozczarowanie krytyce, a krytyka ostatecznie przeradza się w potępienie.

Im więcej czytałem, tym mniej byłem tego pewien.

Na początku lat 60. Sanders spędził kilka miesięcy w kibucu Sha’ar HaAmakim, założonym przez syjonistów robotniczych. Uosabiał on ideały, których Sanders miał bronić przez całe swoje życie polityczne: wspólną pracę, równość ekonomiczną oraz przekonanie, że zwykli ludzie mogą wspólnie zbudować bardziej sprawiedliwe społeczeństwo. Izrael był wówczas wciąż młodym państwem, przyjmującym ocalałych z Holokaustu i innych żydowskich uchodźców, próbującym jednocześnie udowodnić, że żydowska ojczyzna i demokratyczny socjalizm mogą współistnieć.

Spodziewałem się odkryć dramatyczny punkt zwrotny w stosunku Berniego do Izraela. Zamiast tego okazało się, że od dziesięcioleci kwestionował on politykę tego państwa. Jako burmistrz Burlington pod koniec lat 80. krytykował sposób, w jaki Izrael radził sobie z pierwszą intifadą, potępiając jednocześnie tych, którzy dążyli do zniszczenia tego kraju.

Jego krytyka znacznie wyprzedzała dzisiejszą postępową lewicę i rosnące wpływy Demokratycznych Socjalistów Ameryki. Cokolwiek wyjaśniało jego drogę, jej korzenie sięgały znacznie głębiej.

Być może zadawałem niewłaściwe pytanie. Być może bardziej interesująca historia nie dotyczyła tego, jak zmienił się Bernie Sanders, ale tego, jak historia zmieniła Izrael.

Dwa Izraele

Izrael, który przyjął młodego Berniego Sandersa, już nie istnieje.

Był to Izrael Davida Ben-Guriona i Goldy Meir, kiedy syjonizm robotniczy dominował w polityce, a kibuc stanowił ideał narodowy. Izrael ożywiały egalitarne aspiracje, a pochłaniało go przyjmowanie żydowskich uchodźców z Europy, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Dla młodych postępowców stanowił on pełen nadziei eksperyment społeczny: demokrację budującą zarówno żydowską ojczyznę, jak i bardziej sprawiedliwe społeczeństwo.

Wtedy wkroczyła historia.

Wojna sześciodniowa, wojna Jom Kippur, dwie intifady, zamachy samobójcze, nieudane negocjacje pokojowe, Hamas, Hezbollah i rosnące zagrożenie ze strony Iranu zmieniły oblicze polityki Izraela oraz jego postrzeganie samego siebie. Kraj założony częściowo w oparciu o ideały socjalistyczne w coraz większym stopniu definiował się poprzez wymogi przetrwania narodowego.

Jednak to wyjaśnienie nie wystarczyło mi do końca. Miliony innych Żydów doświadczyły tej samej historii. Wielu pozostało politycznie liberalnych, a mimo to doszło do zupełnie innych wniosków na temat Izraela.

Sama historia nie potrafiła wyjaśnić postawy Berniego Sandersa. Być może odpowiedź tkwiła we wnioskach, jakie z niej wyciągnął.

Inne słownictwo moralne

Niezależnie od tego, czy Bernie mówił o opiece zdrowotnej, nierównościach ekonomicznych, prawach pracowników czy Izraelu, pojawiały się te same motywy: sprawiedliwość, równość, współczucie dla tych, którzy mają najmniej władzy, oraz nieufność wobec instytucji, które gromadzą zbyt wielką władzę. W tej konsekwencji jest coś godnego podziwu.

Zacząłem kwestionować nie zaangażowanie Berniego w sprawę sprawiedliwości, ale to, czy sama sprawiedliwość jest wystarczająco szeroka, by wyjaśnić doświadczenie Żydów.

Sprawiedliwość jest jednym z najwyższych ideałów judaizmu. Domagali się jej hebrajscy prorocy. Jednak historia Żydów dotyczy również pamięci, wrażliwości i ciężko wypracowanych lekcji narodu, który spędził prawie dwa tysiące lat bez suwerenności i możliwości obrony.

Ta historia dała początek syjonizmowi. Żydzi nauczyli się, często niewyobrażalnym kosztem, że uniwersalne ideały, jakkolwiek szlachetne, nie wystarczają, by zagwarantować im przetrwanie. Naród żydowski potrzebował nie tylko sprawiedliwości, ale także siły, by się bronić, gdy sprawiedliwość zawodziła.

Zacząłem się zastanawiać, czy Bernie i ja posługujemy się różnymi językami moralnymi. Wielokrotnie potępiał Hamas, potwierdzał prawo Izraela do istnienia i uznawał jego prawo do samoobrony. Jednak jego uwaga moralna nieustannie powraca do sprawiedliwości, proporcjonalności i użycia siły.

Wielu Izraelczyków i Żydów z diaspory zadaje te same pytania. Często jednak zaczynają od innego: czy po wszystkim, czego nauczyła nas historia Żydów, ta decyzja zapewni nam większe bezpieczeństwo niż dotychczas?

Nie chodzi o to, że jedna strona ceni sprawiedliwość, a druga bezpieczeństwo. Obie kwestie mają ogromne znaczenie. Różnica polega na tym, które pytanie stawia się na pierwszym miejscu, gdy te wartości wchodzą w konflikt.

W eseju z 2019 roku poświęconym walce z antysemityzmem Bernie połączył walkę o wolność Żydów z walkami uciskanych ludzi na całym świecie. Szanuję to przekonanie. Jednak historia Żydów uczy nas również, jak ważne jest, byśmy potrafili się bronić, gdy światowe zaangażowanie na rzecz sprawiedliwości okazuje się niewystarczające.

7 października

Gdy zgłębiałem drogę Berniego, zdałem sobie sprawę z czegoś nieoczekiwanego. Historia wpłynęła nie tylko na Izrael – wpłynęła również na mnie.

Przed 7 października prawdopodobnie inaczej rozważałbym kwestie sprawiedliwości i bezpieczeństwa. Obserwowanie, jak ponad tysiąc Izraelczyków ginie w atakach Hamasu, zmusiło mnie do zmierzenia się z rzeczywistością, która w moim myśleniu stała się zbyt abstrakcyjna.

Oprócz pytań o konieczność militarną, proporcjonalność i ochronę niewinnych cywilów zadawałem sobie inne, fundamentalne pytanie: czy Izrael może wypełnić najbardziej podstawowy obowiązek suwerennego państwa, jakim jest ochrona swoich obywateli przed tymi, którzy otwarcie obiecują, że znów ich zabiją?

Nie oznacza to, że sprawiedliwość stała się mniej ważna. Oznacza to, że zmieniła się kolejność moich pytań. Dostrzegam również niebezpieczeństwo związane z tą zmianą. Państwo, które pozwala, by kwestie bezpieczeństwa przyćmiły jego instytucje demokratyczne, rządy prawa lub zobowiązania moralne, ryzykuje utratę czegoś istotnego. Wewnętrzne podziały polityczne Izraela i walka o zachowanie jego instytucji demokratycznych stanowią wyzwania same w sobie.

Być może jest to największe wyzwanie dla Izraela: nie wybór między bezpieczeństwem a sprawiedliwością, ale zachowanie obu. 7 października nie dał odpowiedzi na wszystkie pytania moralne – jeśli już, to sprawił, że stały się one trudniejsze. Zmienił jednak zasadniczo kolejność, w jakiej zacząłem je zadawać.

Gdzie nasze drogi się rozchodzą

W tym momencie Bernie Sanders nie wydawał mi się już zagmatwany. Uważałem go za niezwykle konsekwentnego. I właśnie dlatego, że wydawało mi się, iż go rozumiem, coraz bardziej niepokoiły mnie konsekwencje jego retoryki.

Rozsądni ludzie mogą się nie zgadzać w kwestii osad, polityki koalicyjnej, taktyki wojskowej czy poszczególnych operacji. Demokracje powinny liczyć się z takimi sporami. Jednak oskarżanie Izraela o ludobójstwo należy do zupełnie innej kategorii moralnej.

Uważam, że Bernie głęboko się myli, oskarżając Izrael o ludobójstwo, i bolesne jest dla mnie słyszeć to oskarżenie z jego ust. Jego szczerość nie łagodzi tych słów ani nie zmniejsza jego odpowiedzialności za nie. On wie, co oznacza ludobójstwo w historii Żydów, a jego głos ma szczególny autorytet, ponieważ ta historia jest jego własną.

Ludobójstwo należy do najpoważniejszych oskarżeń, jakie można wysunąć pod adresem jakiegokolwiek narodu. Oskarżenie rządu o ten czyn nie oznacza samo w sobie zaprzeczenia prawa tego państwa do istnienia. Jednak w klimacie politycznym, w którym legitymizacja Izraela jest już przedmiotem ataków, granica między potępianiem tego, co robi Izrael, a potępianiem tego, czym Izrael jest, może szybko zniknąć. Kiedy jedna z najbardziej rozpoznawalnych żydowskich postaci politycznych w Ameryce posługuje się takim językiem, jego słowa niosą ze sobą autorytet wykraczający daleko poza salę senacką.

Nie wierzę, że Bernie Sanders zamierza podważać żydowskie prawo do samostanowienia. Wierzę jednak, że jego użycie języka ludobójstwa nadaje wiarygodność tym, którzy to robią. Jest to konsekwencja, której nie może po prostu zlekceważyć, niezależnie od swoich intencji.

Osoby publiczne zapamiętuje się nie tylko ze względu na to, co zamierzają, ale także na to, czemu nadają legitymizację. Uważam, że właśnie w tym zakresie wpływ Berniego Sandersa stał się najbardziej znaczący.

Rozpocząłem ten esej, próbując zrozumieć, w jaki sposób młody człowiek, który spędził czas w syjonistycznym kibucu robotniczym, doszedł do oskarżenia państwa żydowskiego o ludobójstwo. Doszedłem do wniosku, że Bernie Sanders nigdy nie porzucił ideałów, które go ukształtowały. Doszedłem jednak również do wniosku, że same w sobie ideały te nie są wystarczająco szerokie, by wyjaśnić doświadczenia Żydów czy ciężar żydowskiej suwerenności.

Szkoda tylko, że nie zaprowadziły go one gdzie indziej.

Miejmy nadzieję na niebieską falę w przyszły wtorek! Do tego czasu dbajcie o bezpieczeństwo i bądźcie ostrożni.

Paradoks Berniego Sandersa