Uncategorized

Kiedy Ameryka zakochała się w zakupach

Melissa Brodsky

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł przedstawia fascynującą historię amerykańskiej rewolucji handlowej i rozwoju wielkich domów towarowych, śledząc, jak wizjonerscy imigranci (w tym wielu żydowskich przedsiębiorców) oraz pionierzy tacy jak Victor Gruen przekształcili codzienne zakupy w ulubioną rozrywkę i ważną część nowoczesnej kultury konsumpcyjnej.


W języku angielskim niewiele jest słów bardziej niebezpiecznych i budzących większy strach u męża w weekendowe popołudnie niż: „Kochanie, chodźmy na zakupy”.

„The Lioness Writes” to dzieło aktywistki zajmującej się historią, której celem jest odkrywanie, dokumentowanie i zachowywanie dziedzictwa Żydów, zanim zostanie ono przepisane lub wymazane. Twoja płatna subskrypcja wspiera te niezależne badania i zapewnia pełny dostęp do wszystkich reportaży, dogłębnych analiz historycznych oraz kompletnego archiwum.

On wie, jak to działa. Ona mówi, że potrzebuje tylko jednej rzeczy – może nowej sukienki na zbliżające się wydarzenie albo butów, bo przecież nie ma jeszcze 6 000 par w szafie. Trzy godziny później przymierza już dziesiąty strój; on trzyma jej torebkę, siedzi z rękami na kolanach, stuka kciukami w skórę torebki i wpatruje się w pustkę. I… to jeszcze dalekie od końca. W pewnym momencie ona zapyta, która sukienka bardziej mu się podoba. On wskaże jedną, ona wyjaśni, dlaczego bardziej podoba jej się ta druga, a on w duchu jęknie (przynajmniej myśli, że ona tego nie słyszy. Ale ona słyszy. Słyszy) i zastanowi się, po co w ogóle zadała mu to pytanie.

Zabawne jest to, że nie potrzebujemy już nawet powodu, by iść na zakupy. Dzwonimy do przyjaciółki, umawiamy się na lunch, przechadzamy się po kilku sklepach i wracamy do domu z trzema torbami, w których nie ma absolutnie nic z tego, co wydawało nam się potrzebne. Czasami nie kupujemy w ogóle niczego. Chcemy po prostu zobaczyć nowości, przymierzyć ubrania i wyjść z domu na kilka godzin.

Dla naszych praprababć taki pomysł byłby dość obcy. Kupowanie rzeczy wymagało kiedyś znacznie więcej wysiłku. Jeśli potrzebowałaś sukienki, kupowałaś materiał i albo sama ją szyłaś, albo płaciłaś krawcowej. Buty kupowało się w jednym sklepie, kapelusze w innym, a zaopatrzenie gospodarstwa domowego mogło wymagać kilku wizyt w różnych miejscach w mieście.

Większość sprzedawców trzymała swoje towary za ladami, schowane w szufladach lub ułożone na półkach. Mówiłaś sprzedawcy, czego potrzebujesz, a on przynosił to, co miał. Jeśli poprosiło się o pokazanie sześciu różnych kuponów materiału, sprzedawca musiał przynieść sześć bel, rozwinąć je na ladzie, a potem znowu je wszystkie schować. Po całym tym wysiłku można było mu podziękować i wyjść, nie wydając ani grosza. Właściciele sklepów nie mieli więc powodu, by zachęcać klientów, którzy chcieli się tylko rozejrzeć.

Amerykańskie miasta jednak się rozrastały, a fabryki produkowały gotową odzież i artykuły gospodarstwa domowego w ilościach, o jakich poprzednie pokolenia nie śmiałyby nawet marzyć. Kupcy zaczęli otwierać większe sklepy, gromadząc w nich różnorodne towary i ułatwiając klientom swobodne zapoznawanie się z ofertą.

Wśród rodzin, które przyczyniły się do rozwoju tego nowego amerykańskiego biznesu detalicznego, byli żydowscy imigranci, którzy zaczynali od kilku dolarów i paczki towarów na sprzedaż. Niektórzy z nich stali się właścicielami sklepów, których nazwy stały się tak samo znane jak ulice, przy których się znajdowały.

Żydowski handlarz z wielkimi planami

W 1835 roku osiemnastoletni Adam Gimbel przybył do Ameryki z Bawarii. Był Żydem, miał niewiele pieniędzy i musiał zarabiać na życie. Podobnie jak wielu żydowskich imigrantów swojego pokolenia, zaczął sprzedawać towary jako wędrowny handlarz.

Handlarze przemierzali trasy między gospodarstwami a osadami, przewożąc tkaniny, odzież, przybory krawieckie i artykuły gospodarstwa domowego. Dla rodzin mieszkających wiele mil od najbliższego miasta wizyta takiego kupca mogła oznaczać jedyną szansę na zakup guzików, igieł, koszul roboczych lub kawałka materiału bez konieczności odbywania długiej podróży. Kupiec musiał wiedzieć, czego ludzie pragnęli, na co było ich stać i czy prawdopodobnie dokonają u niego kolejnego zakupu.

Gimbel podróżował wzdłuż rzek Missisipi i Ohio, zanim w 1842 roku osiedlił się w Vincennes w stanie Indiana. Otworzył sklep z tekstyliami, który stał się znany jako „Palace of Trade” – dość królewska nazwa jak na firmę w małym, nadrzuconym miasteczku.

W 1847 roku poślubił Fridolyn Kahnweiler, z którą doczekał się czternastu potomków. Siedmiu synów dożyło dorosłości,dorastając w otoczeniu rodzinnego biznesu. Trzeba było rozpakowywać dostawy, liczyć zapasy, prowadzić księgi rachunkowe oraz obsługiwać klientów, którzy oczekiwali, że kupiec zapamięta, co kupili podczas ostatniej wizyty.

Synowie przenieśli działalność do większych miast. Sklepy Gimbels otwarto w Milwaukee w 1888 roku, w Filadelfii w 1894 roku oraz w Nowym Jorku w 1910 roku. Mały sklepik, który Adam założył w Indiach, przekształcił się w sieć handlową zdolną konkurować z domem towarowym Macy’s na Manhattanie.

Inne rodziny żydowskich imigrantów podążały podobnymi ścieżkami. W Columbus w stanie Ohio Simon Lazarus otworzył sklep odzieżowy w 1851 roku, a jego firma przekształciła się w F&R Lazarus – nazwę, którą klienci z Ohio znali przez pokolenia. W Atlancie Morris Rich, żydowski imigrant z Węgier, pożyczył 500 dolarów od swojego brata i otworzył sklep z tekstyliami w 1867 roku. Rich’s stał się jednym z najpopularniejszych domów towarowych na Południu.

Bracia pracowali ramię w ramię, synowie i córki uczyli się od ojców, a krewni pomagali w prowadzeniu firm, które czasami zajmowały niewiele więcej niż jedno pomieszczenie. Dzieci dorastały wśród lad, ksiąg rachunkowych, skrzyń do pakowania i codziennych obowiązków związanych z prowadzeniem sklepu. W miarę jak amerykańskie gospodarstwa domowe kupowały coraz więcej towarów przemysłowych, kupcy ci poszerzali swój asortyment o gotową odzież, obuwie, meble, sprzęt kuchenny i inne przedmioty codziennego użytku, które wcześniejsze pokolenia często wytwarzały samodzielnie.

Sklep staje się celem samym w sobie

W 1876 roku John Wanamaker otworzył w Filadelfii swój „Grand Depot”, przejmując dawną stację kolejową i wypełniając ją towarami. Wanamaker nie był Żydem, ale jego podejście do handlu detalicznego pomogło ukształtować branżę domów towarowych, którą żydowskie rodziny imigrantów rozwijały w całym kraju.

Klienci, przyzwyczajeni do małych, ciasnych sklepików, mogli teraz spokojnie spacerować po działach oferujących odzież, meble, artykuły gospodarstwa domowego i upominki. Zamiast odwiedzać kilku różnych sprzedawców, mogli załatwić większość zakupów pod jednym dachem. Coraz powszechniejsze stały się stałe ceny, a sklepy reklamowały możliwość zwrotów, wymiany towarów oraz troskliwą obsługę.

Same budynki zaczęły rywalizować o uwagę klientów. W witrynach wystawowych prezentowano manekiny ubrane w najnowsze trendy mody, stoły przyozdobione porcelaną i srebrną zastawą oraz zabawki ułożone tak, by przyciągały wzrok dzieci. Wewnątrz, na wypolerowanych ladach, leżały perfumy i biżuteria, a windy przewoziły klientów między piętrami pełnymi towarów.

Dom towarowy Marshall Field’s w Chicago zasłynął z niezwykłej urody swojego budynku przy State Street. W 1907 roku nad wnętrzem zainstalowano szklaną kopułę firmy Tiffany, której tysiące kolorowych elementów odbijały światło padające z góry. Budynek wyróżniał się marmurowymi detalami, elementami z kutego żelaza oraz piętrami wypełnionymi wszystkim – od odzieży po meble i porcelanę. Był prawdziwą atrakcją turystyczną; nawet osoby, które nie planowały zakupów, zatrzymywały się, by podziwiać architekturę.

Kobiety mogły pojechać tramwajem do centrum miasta i spędzić poranek na oglądaniu ubrań, porównywaniu tkanin czy odwiedzaniu działu artykułów gospodarstwa domowego. Na miejscu znajdowały się toalety, strefy wypoczynkowe oraz restauracje, w których mogły zjeść lunch bez opuszczania budynku. Dla wielu kobiet sklepy te stanowiły wygodną przestrzeń do spędzania czasu poza domem, bez konieczności towarzyszenia im przez męża czy męskiego krewnego.

Zapewniały one również setki miejsc pracy. Sprzedawczynie pomagały klientkom w wyborze towaru, asystowały przy przymierzaniu oraz śledziły najnowsze trendy. Niektóre z nich awansowały na stanowiska kupców (buyerów), decydując, jakie ubrania i akcesoria pojawią się na salach sprzedaży w następnym sezonie.

Mężowie otrzymują poczekalnię

Mężczyzna mógł być całkowicie zadowolony z zakupu nowego garnituru lub kapelusza, zwłaszcza jeśli dokładnie wiedział, czego chce. Obserwowanie jednak, jak jego żona znika w przymierzalni z naręczem sukienek, to zupełnie inna historia. Mógł stać przy ladzie, trzymając jej torebkę, ale nie dało się przewidzieć, jak długo to potrwa.

Domy towarowe szybko zdały sobie z tego sprawę i zaczęły tworzyć miejsca, w których mężczyźni mogli spędzić czas, podczas gdy ich żony kontynuowały zakupy. Już w 1914 roku sieć Marshall Field’s dysponowała oddzielnymi salonami dla panów, a inni sprzedawcy oferowali czytelnie, palarnie, salony fryzjerskie oraz wygodne fotele.

Kiedy w 1914 roku sieć Lord & Taylor otworzyła swój flagowy sklep przy Piątej Alei w Nowym Jorku, jej dział męski oferował odzież, usługi golenia oraz manicure. Przemyślany układ sklepu pozwalał panom wejść, zrobić zakupy i wyjść bez konieczności przechodzenia przez działy z odzieżą damską. Mężczyzna mógł kupić garnitur, ogolić się i ruszyć w dalszą drogę, nie musząc nawet rzucić okiem na sukienki.

Dla tych, których żony niechętnie ciągnęły ze sobą w imię „spędzania razem czasu”, poczekalnie oferowały przynajmniej gazetę i wygodny fotel. Słynna sala „Walnut Room” w domu towarowym Marshall Field’s dawała klientom kolejny powód, by zostać na dłużej – dzięki ścianom wyłożonym boazerią, białym obrusom i specjałom takim jak zapiekanka z kurczakiem pani Hering.

Kobieta, która nie mogła się zdecydować między dwoma płaszczami, mogła to przemyśleć podczas posiłku, a potem wrócić do działu odzieżowego, by jeszcze raz się im przyjrzeć. Jej mąż mógł w tym czasie skończyć obiad, spojrzeć na zegarek i naiwnie założyć, że w końcu wracają do domu. Niestety, ona wciąż potrzebowała jeszcze butów.

Macy’s, Gimbels i walka o nowojorskich klientów

Rowland Hussey Macy otworzył swój nowojorski sklep z tekstyliami w 1858 roku. Sprzedaż w pierwszym dniu wyniosła zaledwie 11,06 dolara, co w żaden sposób nie zapowiadało, że jego nazwisko pojawi się kiedyś nad jednym z najruchliwszych domów towarowych na Manhattanie.

Macy nie był Żydem, ale rodzina, która pomogła przekształcić jego firmę w giganta handlu detalicznego, jak najbardziej. Lazarus Straus sprowadził swoich bliskich z Niemiec do Georgii jeszcze przed wojną secesyjną. Później przenieśli się do Nowego Jorku, gdzie jego synowie, Isidor i Nathan, rozwinęli świetnie prosperujący biznes zajmujący się sprzedażą importowanej porcelany i szkła.

W 1874 roku bracia przejęli prowadzenie działu porcelany i szkła w domu towarowym Macy’s. Ich biznes kwitł, a w 1888 roku zostali pełnoprawnymi wspólnikami. Z czasem rodzina Strausów przejęła całkowitą kontrolę nad spółką, a w 1902 roku Macy’s przeniósł się do swojej nowej siedziby przy Herald Square.

Dom towarowy znajdował się przy 34. ulicy, w samym sercu jednej z najbardziej ruchliwych dzielnic handlowych Manhattanu. Wewnątrz znajdowały się całe piętra z odzieżą, meblami i artykułami gospodarstwa domowego, a reklamy prasowe na bieżąco informowały klientów o wyprzedażach i nowościach.

Isidor Straus zasiadał również w Kongresie, a jego brat Nathan poświęcał znaczną część czasu i środków na działalność charytatywną oraz zdrowie publiczne. W kwietniu 1912 roku Isidor wraz z żoną Idą zginęli na pokładzie Titanica – tragedia ta odbiła się szerokim echem i sprawiła, że nazwisko rodziny znalazło się na czołowniach gazet na całym świecie.

W 1910 roku sieć Gimbels otworzyła swój nowojorski sklep w pobliżu Herald Square i szybko stała się zaciekłym konkurentem Macy’s. Obie firmy organizowały wielkie wyprzedaże, oferowały gigantyczny asortyment i zdobywały lojalnych klientów, którzy zaciekle kłócili się o to, który sklep ma lepsze ceny i obsługę.

Kobieta mogła odwiedzić Macy’s, przejść do Gimbels i na bieżąco porównać ofertę bez konieczności kolejnej wyprawy na drugi koniec miasta. Jeśli płaszcz był tańszy w jednym sklepie, ale w drugim dostępny w ładniejszym kolorze, musiała podjąć trudną decyzję. Rywalizacja ta była tak legendarna, że na stałe weszła do popkultury – odbiła się m.in. w filmie Cud na 34. ulicy z 1947 roku, w którym oba domy towarowe odgrywają kluczowe role.

Nowojorczycy mieli do dyspozycji także Bloomingdale’s, założony przez żydowskich braci Josepha i Lymana Bloomingdale’ów. W 1872 roku otworzili oni swój „East Side Bazaar”, sprzedający europejską modę, a w 1886 roku przenieśli się na róg 59. ulicy i Lexington Avenue. Wybierając spośród Macy’s, Gimbels i Bloomingdale’s, klienci mieli luksusowy problem nadmiaru wyborów.

Boston zamienia polowanie na okazje w sport

W Bostonie rodzina Filene’ów znalazła sposób, by dodać zakupom dreszczyku emocji. William Filene był żydowskim imigrantem z Prus, który zbudował sieć handlową w Massachusetts. Jego synowie, Edward i Lincoln, przejęli stery w 1890 roku i dynamicznie rozwinęli rodzinne przedsiębiorstwo.

W 1909 roku w ramach Filene’s otwarto legendarną „Automatic Bargain Basement” (automatyczną piwnicę przecen). Niesprzedany towar z wyższych pięter trafiał tam i regularnie taniał – im dłużej dany produkt leżał na półce, tym niższa stawała się jego cena. Klienci mogli czekać na kolejną obniżkę, ale zawsze ryzykowali, że ktoś ubiegnie ich i kupi upatrzoną rzecz jako pierwszy.

Kobieta mogła znaleźć zimowy płaszcz, który wciąż kosztował nieco więcej, niż planowała wydać. Mogła zabrać go do domu od razu albo zaryzykować i poczekać, mając nadzieję, że nadal będzie wisiał na wieszaku, gdy cena znów spadnie. Jeśli jednak wróciła po niego za późno i okazało się, że zniknął, nie pozostawało jej nic innego, jak tylko gorzka żałość.

Bostończycy znali ten mechanizm na pamięć i skrupulatnie śledzili harmonogram przecen. Piwnica przyciągała tłumy przeszukujące wieszaki w poszukiwaniu ubrań lub butów w okazyjnych cenach.

Bracia Filene dbali też o pracowników – wprowadzili opiekę zdrowotną, programy ubezpieczeniowe i płatne urlopy, a Edward stał się pionierem amerykańskiego ruchu spółdzielni kredytowych. Jednak dla pokoleń mieszkańców Bostonu Filene’s na zawsze pozostał synonimem piwnicznych polowań na okazje. Złowienie pięknej sukienki za ułamek ceny dawało ogromną satysfakcję, a możliwość pochwalenia się tym przed siostrą podwajała radość z zakupu.

Dallas się stroi

W 1907 roku Carrie Marcus Neiman, jej mąż Al Neiman oraz jej brat Herbert Marcus doszli do wniosku, że w Dallas brakuje luksusowego sklepu odzieżowego z prawdziwego zdarzenia.

Carrie i Herbert pochodzili z rodziny niemieckich imigrantów żydowskich, a Carrie miała już spore doświadczenie w branży. Znakomicie znała się na tkaninach, czuła modę i potrafiła bezbłędnie odróżnić sukienkę, która efektownie wyglądała tylko na wieszaku, od takiej, w której klientka wyglądała olśniewająco.

Zamożne kobiety z Teksasu często jeździły po garderobę aż do Nowego Jorku albo zamawiały drogie towary korespondencyjnie. Carrie była przekonana, że w samym Dallas jest dość klientek, które pragną ekskluzywnej, gotowej odzieży bez konieczności dalekich podróży.

Rodzina prowadziła wcześniej świetnie prosperującą firmę marketingową w Atlancie. Kiedy ją sprzedawali, podobno wybrali 25 000 dolarów w gotówce zamiast pakietu akcji w nowo powstającej, obiecującej firmie produkującej napoje – Coca-Coli. Gotówka ta posłużyła jednak jako kapitał założycielski dla Neiman Marcus, który otworzył podwoje we wrześniu 1907 roku.

Kraj zmagał się akurat z kryzysem finansowym, Carrie dochodziła do siebie po poronieniu, a Herbert chorował na dur brzuszny – żadne z rodzeństwa nie mogło więc pojawić się na wielkim otwarciu. Mimo to sklep przetrwał, a Carrie szybko zyskała opinię wyroczni modowej, u której panienki z zamożnych domów w Dallas po prostu musiały się ubierać.

Neiman Marcus oferował wyselekcjonowaną odzież, nienaganną, indywidualną obsługę oraz profesjonalne krawiectwo. Kupcy sprowadzali do Teksasu najnowsze kolekcje, dla których wcześniej trzeba było jechać do Nowego Jorku lub Paryża.

Z czasem sklep zasłynął z ekstrawaganckiego, świątecznego katalogu życzeń, w którym obok luksusowych ubrań pojawiały się tak absurdalnie drogie prezenty, że większość ludzi mogła o nich jedynie pomarzyć. Przeglądanie tych stron stało się dla Amerykanów coroczną tradycją – formą rozrywki pozwalającą pofantazjować, co kupiliby, gdyby pieniądze nie grały roli.

Każde miasto miało swój sklep

Na początku XX wieku domy towarowe stały się nieodłączną częścią tożsamości amerykańskich miast. Rodziny doskonale wiedziały, gdzie kupić wyprawkę szkolną, porządny płaszcz na zimę czy gdzie szukać najpiękniejszych świątecznych wystaw.

W Chicago był Marshall Field’s, w Pittsburghu – Kaufmann’s, w Atlancie – Rich’s, w Baltimore – Hecht’s i Hutzler’s. W Memphis działał Goldsmith’s, w Birmingham – Pizitz, a w Portland – Meier & Frank. Wiele z tych kultowych biznesów zostało założonych lub rozwiniętych przez rodziny żydowskich imigrantów, a ich logotypy widniały na każdej torbie zakupowej, pudełku na kapelusze i rachunku.

W Hartford w stanie Connecticut rodzina Foxów przekształciła G. Fox & Co. w prawdziwą potęgę. Gerson Fox otworzył sklep w 1848 roku, a jego wnuczka, Beatrice Fox Auerbach, przejęła stery w 1938 roku po śmierci ojca.

Auerbach stała się jedną z najbardziej wpływowych i podziwianych kobiet na stanowiskach kierowniczych w amerykańskim handlu. Rozbudowała system świadczeń pracowniczych, stworzyła równe szanse kariery dla kobiet oraz osób czarnoskórych, a od personelu wymagała perfekcyjnej znajomości asortymentu i nienagannej kultury obsługi. Pod jej rządami G. Fox stał się największym niezależnym domem towarowym w kraju.

Detroit miało swoją tętniącą życiem dzielnicę handlową wzdłuż Woodward Avenue. Dom towarowy J.L. Hudson’s, założony w 1881 roku przez angielskiego imigranta Josepha Lowthiana Hudsona, był jednym z największych kolosów handlowych Ameryki. W jego monumentalnym budynku mieściły się restauracje, baterie szybkobieżnych wind i całe akry towarów.

Nieopodal działały firmy należące do rodzin żydowskich, takie jak Himelhoch’s, B. Siegel czy popularna sieć odzieżowa Winkelman’s. W Detroit rozwijał się także salon jubilerski Meyer Jewelers, założony w 1920 roku przez Meyera Rosenbauma. Rosenbaum nie tylko zbudował świetnie prosperujący biznes, ale też sprytnie powiązał markę z Hollywood.

W 1953 roku użyczył Marilyn Monroe słynnego żółtego diamentu „Moon of Baroda” (o masie 24,04 karata) w ramach kampanii promocyjnej filmu Mężczyźni wolą blondynki. Klejnot, należący kiedyś do indyjskiej rodziny królewskiej, lśnił na szyi gwiazdy, która po wszystkim podpisała jubilierowi pamiątkowe zdjęcie z podziękowaniami. Dla lokalnego jubilera z Detroit była to darmowa reklama o zasięgu globalnym.

Święta Bożego Narodzenia opanowują domy towarowe

Na przełomie wieków Boże Narodzenie stało się dla handlowców absolutnie najważniejszym i najbardziej zyskownym okresem w roku. Sklepy przechodziły samego siebie, wypełniając witryny miniaturowymi zimowymi wioskami, mechanicznymi zabawkami, modelami pociągów i ruchomymi scenografiami, nad którymi artyści pracowali całymi miesiącami.

Całe rodziny wybierały się specjalnie do centrum, by podziwiać te dzieła sztuki. Dzieci przyciskały nosy do szyb, wodząc wzrokiem po zabawkach i próbując zdecydować, która z nich jest tą „jedyną, najważniejszą”. Rodzice stali za nimi, w duchu sumując koszty zbliżających się wydatków.

Wnętrza tonęły w blasku wielkich choinek, po alejkach spacerowali muzycy, a działy z zabawkami pękały w szwach od lalek, gier i karuzeli. Wizyta u Świętego Mikołaja urrosła do rangi rytuału, a coroczne pielgrzymki do ulubionego domu towarowego stały się tradycją.

W Filadelfii żydowski dyrektor domu towarowego, Ellis Gimbel, wpadł na pomysł, który na stałe wszedł do amerykańskiej kultury. W 1920 roku Gimbels zorganizował pierwszą paradę z okazji Święta Dziękczynienia (Thanksgiving Parade), mającą oficjalnie otworzyć sezon świątecznych zakupów. W premierowym pochodzie wzięło udział zaledwie pięćdziesięciu statystów, piętnaście aut i strażak przebrany za świętego Mikołaja.

Impreza szybko urosła do rangi gigantycznego wydarzenia z wielkimi platformami, orkiestrami i tłumami gapiów wzdłuż ulic. To właśnie z inicjatywy Gimbela Święto Dziękczynienia stało się synonimem startu świątecznego szaleństwa zakupowego.

W 1924 roku Macy’s odpowiedziało własną paradą w Nowym Jorku, a Hudson’s poszło ich śladem w Detroit. Dziś miliony Amerykanów kojarzą poranek dziękczynny głównie z balonami Macy’s, ale mało kto pamięta, że pionierami tej tradycji byli bracia Gimbel z Filadelfii.

Żydowski architekt, który sprowadził zakupy na przedmieścia

Przez większą część pierwszej połowy XX wieku wyprawa na zakupy była synonimem wyjazdu do śródmieścia. Ludzie jeździli tramwajami, autobusami czy autami w rejony, gdzie gęsto obok siebie stały domy towarowe, kina i kawiarnie.

Po II wojnie światowej miliony Amerykanów masowo ruszyły na nowo powstające przedmieścia. Szybko okazało się, że dawny model dojazdów do śródmieścia przestał być wygodny. Handlowcy musieli ruszyć za swoim klientem – a genialne rozwiązanie tego problemu zaprojektował żydowski architekt, Victor Gruen.

Gruen urodził się jako Viktor David Grünbaum w Wiedniu w 1903 roku. Uciekł z Austrii po aneksji kraju przez nazistów w 1938 roku i osiadł w Stanach Zjednoczonych, gdzie rozwijał swoją karierę architektoniczną.

W pamięci wciąż nosił europejskie rynki, place i deptaki, gdzie handel, gastronomia i życie społeczne mieszały się w jedną, przyjazną pieszym przestrzeń. Amerykańskie przedmieścia – z ich rozlewającymi się osiedlami domków jednorodzinnych i betonowymi autostradami – były tego całkowicie pozbawione. Gruen marzył o stworzeniu samowystarczalnych centrów handlowych otoczonych zielenią, alejkami spacerowymi, sztuką i punktami usługowymi, do których ludzie mogliby dotrzeć bez konieczności kluczenia autem od sklepu do sklepu.

Jego pierwszym wielkim poligonem doświadczalnym stał się projekt dla domu towarowego Hudson’s w Detroit.

22 marca 1954 roku w Southfield w stanie Michigan otwarto Northland Center. Było to wówczas największe centrum handlowe świata, z gigantycznym Hudson’s jako głównym magnesem, przestrzenią dla około osiemdziesięciu mniejszych najemców i potężnym parkingiem mieszczącym ponad osiem tysięcy samochodów.

Początkowo Northland było obiektem otwartym (open-air), pełnym zielonych dziedzińców, fontann i rzeźb ukrytych wśród pasażów handlowych. Klienci mogli bezpiecznie spacerować bez obawy o ruch samochodowy, ponieważ dostawy towarów zorganizowano od spodu, za pomocą podziemnych korytarzy serwisowych dla ciężarówek. Na miejscu działały banki, poczta, a nawet sale wystawowe, a ikoniczna rzeźba Chłopiec i niedźwiedź autorstwa Marshalla Fredericksa stała się symbolem tego miejsca dla pokoleń mieszkańców Michigan.

Dwa lata później Gruen poszedł jeszcze dalej, projektując Southdale Center w Edinie (Minnesota). Otwarte 8 października 1956 roku Southdale zaprezentowało światu zupełnie nową koncepcję: pierwsze w pełni zamknięte, zadaszone i klimatyzowane centrum handlowe. W surowym klimacie Minnesoty był to absolutny strzał w dziesiątkę – klienci mogli zaparkować na mrozie, wejść do środka i beztrosko spacerować od sklepu do sklepu w komfortowej temperaturze, całkowicie ignorując śnieżyce.

Wewnątrz kryły się fontanny, tropikalna roślinność, ławki do odpoczynku, a nawet duża woliera z żywymi ptakami. Gruen przeniósł ideę śródmiejskiego rynku pod jeden dach.

Z biegiem lat koncepcja ewoluowała – w połowie lat 70. Northland również zadaszono, przekształcając w klasyczny, kryty mall.

Kiedy mieszkaliśmy w Michigan, często jeździliśmy do Northland. Obiekt był już wtedy w pełni zadaszony, a Hudson’s wciąż trzymał mocną pozycję. Dopiero po czasie dowiedziałem się, że pierwotnie funkcjonowało jako park handlowy na świeżym powietrzu. Hudson’s był w Detroit legendą, a w Northland można było kupić dosłownie wszystko.

Niestety, późniejsze dzieje Northland potoczyły się smutnym torem. Wraz ze zmianą trendów demograficznych najemcy zaczęli się wycofywać, a okolica zaczęła podupadać. Coraz większym problemem stawało się bezpieczeństwo – doniesienia o incydentach i przemocy mocno nadszarpnęły reputację dawnej świątyni handlu.

Hudson’s odeszło w przeszłość, przekształcając się najpierw w Marshall Field’s, a potem w Macy’s. Flagowy dom towarowy w Northland ostatecznie zamknął się w marcu 2015 roku, a reszta kompleksu poszła w jego ślady niedługo później.

Większość dawnego giganta zburzono, ocalając jedynie historyczny budynek Hudson’s pod przyszłą rewitalizację. Wizjonerski projekt Victora Gruena z lat 50. zamknął swój cykl.

Sam Gruen zresztą z czasem mocno rozczarował się tym, co rynek zrobił z jego ideą. Architekt marzył o tworzeniu nowoczesnych przestrzeni publicznych i centrów lokalnej społeczności, tymczasem deweloperzy sprowadzili jego pomysł do betonowych molochów otoczonych morzem asfaltowych parkingów wzdłuż autostrad.

Mimo to w latach 70., 80. i 90. Amerykanie pokochali centra handlowe miłością bezwzględną. Nastolatki spędzały tam popołudnia w salonach gier i sklepach muzycznych, rodzice kupowali wyprawki, a całe rodziny mogły zjeść kolację i pójść do kina pod jednym dachem.

Dla mężów, którzy kiedyś zrezygnowani wertowali gazety w nudnych poczekalniach, mall przyniósł upragnioną rewolucję: pojawiły się sklepy z elektroniką, księgarnie, a w końcu rozbudowane strefy gastronomiczne (food courty), gdzie mogli w spokoju przeczekać zakupowe szaleństwo żon. Choć patrząc na to obiektywnie, podejrzewam, że większość z nich i tak wolałaby zostać w domu przed telewizorem.

Kochanie, chodźmy na zakupy

Z biegiem lat krajobraz handlowy uległ całkowitego przeobrażeniu. Gimbels zniknął z rynku w 1986 roku, a legendarne regionalne marki, takie jak Hudson’s, Filene’s, Rich’s, Kaufmann’s czy Lazarus, przeszły do historii, wchłonięte przez wielkie korporacje.

Część historycznych gmachów zburzono, a wraz z nimi odeszły w niepamięć wiekowe klatki schodowe, witryny i restauracje pamiętane przez pokolenia.

Internet zmienił reguły gry po raz kolejny. Dziś możemy zamówić niemal wszystko, nie wstając z kanapy – bez szukania miejsca na parkingu, bez stania w kolejkach i bez marnowania czasu. Nowe buty możemy kupić jednym kliknięciem, oglądając ulubiony serial, a kurier dostarczy je pod same drzwi.

A jednak wciąż jest w nas ta tęsknota. Czasami po prostu miło jest zadzwonić do przyjaciółki i rzucić: „Hej, masz ochotę pójść na zakupy?”. Bez konkretnego planu, bez listy potrzeb. Po prostu powłóczyć się po alejkach, przymierzyć coś zwariowanego, zjeść wspólnie lunch i wrócić do domu z drobiazgiem, o którego istnieniu jeszcze rano nie mieliśmy pojęcia.

A jeśli mąż zdecyduje się towarzyszyć nam tym razem? Cóż – ma przynajmniej smartfona z dostępem do internetu. Jego dziadek musiał radzić sobie z gazetą i dam głowę, że przeczytał ją wtedy od deski do deski.

Kiedy Ameryka zakochała się w zakupach


Odkryj więcej z Oficjalny blog emigracji 1969

Zapisz się, aby otrzymywać najnowsze wpisy na swój adres e-mail.

Kategorie: Uncategorized

Zostaw odpowiedź Czekam na Twoje przemyślenia! Napisz w komentarzu.

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.