Benny Morris

Podsumowanie w jednym zdaniu

Uznanie przez Izrael ludobójstwa Ormian oraz gwałtownie pogarszające się relacje z Turcją pod rządami Erdogana sprawiają, że Ankara staje się dla państwa żydowskiego nowym, strategicznym zagrożeniem na Bliskim Wschodzie.

Izrael potępia ludobójstwo Ormian

Trzy tygodnie temu, naprawiając uporczywie trwający „błąd”, Izrael oficjalnie uznał „ludobójstwo Ormian”. Przez dziesięciolecia izraelscy komentatorzy i lewicowi politycy bezskutecznie naciskali na kolejne rządy, by to uczyniły – władze w Jerozolimie priorytetowo traktowały bowiem stosunki z Turcją. Jej osmańscy władcy oraz ich republikański następca, Mustafa Kemal Atatürk, wymordowali ponad milion Ormian z Azji Mniejszej w latach 1894–1924, przy czym większość ofiar zginęła w latach 1915–1916 podczas I wojny światowej. Turcja – wbrew niemal jednomyślnej opinii historiograficznej na Zachodzie (choć nie w samej Turcji) – zawsze stanowczo zaprzeczała tym oskarżeniom, twierdzi bowiem, że tamtejsza ludność ormiańska „zdradziła” państwo, sprzymierzyła się z wrogami aliantów i zbuntowała się za linią frontu. Większość zachodnich historyków uznaje to za kłamstwo, przyznając zarazem, że gdzieniegdzie grupy Ormian rzeczywiście pomagały aliantom. Niemniej jednak większość z nich została wymordowana przez turecką armię, żandarmerię, policję i obywateli, pędzona jak owce na rzeź.

Przez dziesięciolecia Izrael cenił relacje z Turcją, która jako pierwsza – i przez długi czas jedyna – muzułmańska republika uznała państwo żydowskie i nawiązała z nim stosunki dyplomatyczne (w 1949 roku). W 1980 roku oba kraje podniosły rangę swoich relacji do poziomu ambasad. W kolejnych dekadach relacje gospodarcze kwitły, podobnie jak izraelska turystyka w Turcji. Izraelski przemysł zbrojeniowy pomógł w modernizacji tureckich myśliwców i czołgów, agencje wywiadowcze obu krajów wymieniały się informacjami, a Izraelskie Siły Powietrzne (IAF) przeprowadzały nawet szkolenia w tureckiej przestrzeni powietrznej. Nowo wybrany przywódca Turcji, Recep Tayyip Erdoğan, złożył zresztą oficjalną wizytę w Jerozolimie w 2005 roku.

Jednak od tamtego momentu relacje uległy pogorszeniu. Sunnicki islamista Erdogan w ostatnich miesiącach oskarżył Izrael o popełnienie „ludobójstwa” podczas wojny w Strefie Gazy i porównał premiera Benjamina Netanjahu do Hitlera.

Komentatorzy twierdzą, że kryzys ten wynikał z rosnącej islamizacji polityki Erdogana oraz wcześniejszej wojny Izraela z Hamasem w Strefie Gazy w latach 2008–2009. Erdogan, pełniący funkcję premiera, a od 2003 roku prezydenta Turcji, jest obecnie głównym patronem Hamasu. Bojówki tej organizacji ukrywają się w Turcji i – chronione przez tureckie służby bezpieczeństwa – prowadzą komórki terrorystyczne oraz operacje na okupowanym Zachodnim Brzegu. Izrael wielokrotnie krytykował oskarżenia o „ludobójstwo” wysuwane przez Erdogana, który sam zajęty jest wypieraniem prawdziwej ludobójczej przeszłości Turcji.

Po oświadczeniu rządu izraelskiego w sprawie ludobójstwa Ormian minister spraw zagranicznych Turcji Hakan Fidan – często wymieniany jako prawdopodobny następca 70-letniego Erdogana – oświadczył, że Izrael stał się „ciężarem, którego ludzkość nie jest już w stanie udźwignąć”. Sowa te zostały zinterpretowane przez izraelskich urzędników jako pośrednie wezwanie do likwidacji państwa żydowskiego.

Mimo to oba kraje jak dotąd nie zerwały stosunków dyplomatycznych. Krążą pogłoski, że Fidan kilka dni temu potajemnie odwiedził Izrael, aby udobruchać Jerozolimę.

Mimo to izraelscy komentatorzy ubolewają, że Erdogan – zdeterminowany, by przywrócić Turcji regionalną hegemonię z okresu rozkwitu Imperium Osmańskiego – buduje sieć sojuszy z państwami sunnickimi, co w przyszłości może zagrozić Izraelowi. Podobnie jak mobilizacja szyickich grup przez Iran (w tym libańskiego Hezbollahu i jemeńskich Huti) w ostatnich latach zacieśniła pętlę wokół państwa żydowskiego, co doprowadziło do ostrych starć z Hezbollahem w latach 2024–2025 oraz bezpośrednio z Iranem w latach 2025–2026. Ostatnio ociepleniu uległy również relacje turecko-pakistańskie i turecko-saudyjskie.

Zdaniem Izraela najgroźniejszy jest jednak turecki patronat nad Syrią, sprawowany od grudnia 2024 roku przez Ahmeda a Szarę – byłego oficera Al-Kaidy, który dowodził sunnickimi rebeliantami obalającymi wspierany przez Iran reżim Asada. Natychmiast po zajęciu Damaszku przez Szarę Izrael zbombardował syryjskie systemy obrony przeciwlotniczej oraz liczne bazy wojskowe. Obecnie Izrael obawia się, że Turcja – która wydatnie pomogła Szarze w obaleniu dyktatora – dąży do odbudowy syryjskiej obrony powietrznej (sieci radarowych i baterii rakiet), co po zainstalowaniu drastycznie ograniczy swobodę operacyjną izraelskiego lotnictwa nad Syrią. Ma to kluczowe znaczenie, ponieważ samoloty IAF niemal codziennie przemierzały syryjską przestrzeń powietrzną, niszcząc irańskie obiekty nuklearne, dowództwa oraz instalacje wojskowe i przemysłowe podczas kampanii z czerwca 2025 roku oraz lutego i kwietnia 2026 roku. Jerozolimę rozgniewały także wspólne działania syryjsko-tureckie wymierzone w Kurdów w północnej Syrii oraz turecka interwencja u prezydenta Trumpa, mająca na celu powstrzymanie wykorzystania Kurdów do obalenia reżimu w Teheranie. Podobny sprzeciw budzi wsparcie Ankary dla Hamasu. Jak dotąd Izraelowi udało się jednak zablokować wjazd tureckich wojsk lub „doradców” do podzielonej Strefy Gazy.

Niepokój budzi również publiczne określenie Erdogana przez prezydenta USA Donalda Trumpa mianem „wielkiego przyjaciela” oraz jego „rozważania” na temat ewentualnej sprzedaży Turcji myśliwców F-35 – najnowocześniejszych maszyn świata, które stanowią filar izraelskich sił powietrznych. Połączenie odtworzonej syryjskiej sieci obrony powietrznej (niewykluczone, że obsługiwanej przez tureckich żołnierzy) z tureckim lotnictwem wyposażonym w F-35 (obok 270 posiadanych F-16) zagroziłoby dominacji Izraela w regionalnej przestrzeni powietrznej. Turcja poszukuje również amerykańskich silników do planowanej floty zaawansowanych krajowych myśliwców wielozadaniowych TAI TF KAAN.

Jak dotąd Trump nie sfinalizował umowy z Erdoganem w sprawie F-35. Choć na konferencji prasowej po spotkaniu w Ankarze w zeszłym tygodniu Erdogan twierdził, że amerykański przywódca obiecał mu już „pięć” samolotów (nie sprecyzował, jakich), lata temu Turcja została skreślona z programu F-35 przez Waszyngton, gdy zignorowała ostrzeżenia i zakupiła rosyjskie systemy obrony przeciwlotniczej S-400.

Premier Benjamin Netanjahu publicznie potępił potencjalną umowę z F-35 i próbuje kulisowo przekonać Trumpa do wycofania się z pomysłu. W działaniach tych nie pomaga zeszłotygodniowa śmierć amerykańskiego senatora Lindsaya Grahama – zagorzałego zwolennika Izraela. Trump może ostatecznie przychylić się do życzeń swojego „przyjaciela” Erdogana, jednak faktyczne dostarczenie maszyn do Turcji zajmie lata i będzie wymagało zgody Kongresu. Tymczasem ani Demokraci, ani Republikanina nie patrz przychylnie na rządy autorytarnego Erdogana. Izraelscy generałowie są jednak głęboko zaniepokojeni takim scenariuszem.

Nie wszyscy byli zadowoleni z izraelskiego oświadczenia w sprawie ludobójstwa Ormian. W Baku rząd Azerbejdżanu potępił tę decyzję, uznając ją za „niedopuszczalną” i powołując się na domniemane nadużycia Ormian wobec Azerów w ciągu ostatniego stulecia. Z kolei sam rząd Armenii zachował dystans, pośrednio dając do zrozumienia, że posunięcie Izraela ma charakter czysto polityczny.

Stosunki izraelsko-armeńskie tradycyjnie były chłodne. Armenia posiada ambasadę w Tel Awiwie, ale Izrael jest reprezentowany w Erywaniu placówką w Gruzji. Armenia starała się lawirować między Izraelem a Palestyńczykami – niedawno uznała „Państwo Palestyńskie” i pośrednio potępiła izraelske naloty na Iran. W ostatnich latach Erywań dążył też do poprawy relacji z Turcją i Azerbejdżanem, świadomie wyciszając kwestię ludobójstwa.

Zupełnie inaczej wygląda współpraca z Azerbejdżanem, z którym Izrael utrzymuje doskonałe, wielopłaszczyznowe relacje. Znaczna część izraelskiej ropy naftowej pochodzi z Azerbejdżanu, który z kolei kupuje od Izraela sprzęt wojskowy, w tym baterie obrony przeciwlotniczej. Izrael posiada ponoć stacje nasłuchu elektronicznego w Azerbejdżanie graniczącym z Iranem. Podczas niedawnych starć izraelsko-irańskich Azerowie starali się zachować neutralność – mimo że Iran wystrzelił w ich kierunku pociski (prawdopodobnie ostrzegawcze). W zachodnich mediach pojawiały się doniesienia, że na czas tamtego konfliktu Izrael rozmieścił w Azerbejdżanie jednostki komandosów na wypadek konieczności ewakuacji pilotów w przypadku awarii w Iranie.

Azerowie to naród turecki, silnie związany z Ankarą. Powołują się oni na wydarzenia z 1918 roku, kiedy to wspierani przez Rosję Ormianie mieli zamordować tysiące Azerów w Baku (w odpowiedzi Azerowie – przy wsparciu Turcji – wymordowali tam tysiące Ormian). W ostatnich dekadach oba państwa stoczyły dwie wojny: pierwszą (1992–1994) wygrała Armenia, natomiast w 2023 roku siły azerskie, wspierane m.in. izraelskimi dronami, zdobyły sporny region Górskiego Karabachu, zamieszkany przez 100 tysięcy Ormian, zmuszając ich do ucieczki do Armenii.

Podobnie jak Izrael, Grecja oraz grecka część Cypru z niepokojem patrzą na osmańskie pretensje i ekspansjonizm Erdogana. W ostatnich latach wysocy rangą tureccy politycy grozili greckim wyspom na Morzu Egejskim inwazją (na wzór tej z Cypru w 1974 roku).

Choć Grecja oficjalnie milczała na temat izraelskiej deklaracji o ludobójstwie Ormian, tamtejsi uczeni podkreślali, że Jerozolima powinna była wykorzystać tę okazję do potępienia „ludobójstwa Greków”. Greccy i asyryjscy historycy od dawna zarzucają Turcji wymordowanie w latach 1914–1924 nawet miliona Greków z Azji Mniejszej oraz setek tysięcy Asyryjczyków. (Kompleksowy przegląd zbrodni popełnionych na różnych społecznościach chrześcijańskich w latach 1894–1924 przedstawili Benny Morris i Dror Ze’evi w książce The Thirty-Year Genocide, Harvard University Press, 2019).

W oczach wielu Izraelczyków Turcja wyrasta dziś na „nowy Iran” – demoniczne zagrożenie przyszłości. Na poziomie retorycznym oba kraje zmierzają ku otwartej kolizji, a Erdogan szczerze nienawidzi Izraela, dążąc do jego zniknięcia. Do niedawna hamowała go kalkulacja, że bezpośredni atak na Izrael zniszczy jego relacje z Waszyngtonem. Jednak narastające napięcia na linii Trump–Netanjahu oraz afiszowana przez Trumpa przyjaźń z Erdoganem – odbierana w Jerozolimę jako gra interesów gospodarczych, a nie autentyczna bliskość – mogą skłonić tureckiego przywódcę do bardziej stanowczych działań antyizraelskich. Ogromny niepokój w Izraelu wywołała niedawna wypowiedź tureckiego ministra spraw wewnętrznych, Mustafy Çiftçiego, który stwierdził: „Tak jak widzieliśmy wyzwolenie Damaszku i Aleppo [spod władzy Asada], tak pewnego dnia zobaczymy wyzwolenie Jerozolimy i te miejsca znów będą nasze”. Mimo tej retoryki Erdogan jak dotąd nie zdecydował się na całkowite zerwanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem.

Dlaczego Izrael uznał ludobójstwo Ormian