Marcin Kołodziejczyk

Romuald Jakub Weksler-Waszkinel na jednej z uliczek Pasłęka.Marcin Kołodziejczyk / Polityka

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł tygodnika „Polityka” przedstawia niezwykłe, pełne zwrotów akcji życie księdza prof. Romualda Jakuba Wekslera-Waszkinela – urodzonego w getcie w Święcianach dziecka ocalałego z Zagłady, wieloletniego wykładowcy KUL, który po latach poznał swoje żydowskie korzenie, przyjął tożsamość przodków i osiadł w Izraelu, nazywając siebie „Żydem od Jezusa”.

Pasłęk, Kino Zamkowe, sala pełna ludzi, organizator spotkania przedstawia bohatera: „ocalały z Shoah, Pasłęczanin, ksiądz, filozof, naukowiec, edukator, autor, Żyd. Życie jest pełne interwencji czegoś z góry”.

Na scenę wychodzi Romek, tutejszy chłopak, ale teraz mieszka w Jerozolimie. Pięknie opowiada o życiu, bezbłędna polszczyzna, „ł” przedniojęzykowo-zębowe jak w starym teatrze. Piękno bierze się także ze smutku, np. gdy Romek mówi, że nigdy się nie urodził. Siedział na ławce w raju, przyleciał bocian, pochwycił chłopca za pępek i wrzucił do domu przez komin. Tak mu powiedzieli rodzice.

Dlaczego przez komin? – pytał potem Romek rodziców. Bo zima, drzwi były zamknięte, odpowiadali. Właśnie z powodu sadzy w kominie masz, kochany synku, takie ciemne włosy i oczy.

Opowiadał historię swojego zaistnienia na ziemi tak długo i z takim przekonaniem, aż wreszcie Łucka, mała sąsiadka z domu obok, zlitowała się nad nim: „Nie mów już o tym więcej nikomu, Romeczku, bo będą się z ciebie śmiać”.

Uliczki

Znajomi z pasłęckiej młodości mówią „Romek”, ale zgodnie z paszportem to Romuald Jakub Weksler-Waszkinel, rocznik 1943, człowiek poważny i sławny. Nakręcono o nim dwa filmy, napisano książkę, a drugą napisał o sobie sam. Oprócz tego opublikował kilka książek naukowych i dziesiątki artykułów z dziedziny filozofii.

Najpierw, jako młody ksiądz, zajmował się naukowo metafizykiem-intuicjonistą Henrim Bergsonem, który dowodził, że życia nie da się opisać samym rozumem. Dla Bergsona przeszłość żyje w człowieku obok teraźniejszości.

Później, jako ksiądz, który dowiedział się, że jest Żydem, Weksler-Waszkinel poświęcił się czemuś, co oficjalnie zwie się „dialogiem judeo-chrześcijańskim”, a w rzeczywistości bywa próbą zwalczania przejawów antysemityzmu w Kościele katolickim. Był księdzem pół wieku, większą część tego czasu przepracował na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w katedrze metafizyki.

Jesienią 2026 r. Romek powolutku chodzi po Pasłęku, patrzy i milczy, a gdy się chodzi razem z nim, idzie się przez czas bergsonowski – teraz nakłada się na kiedyś i tworzy nowe sensy. Tą drogą szły codziennie krowy z pola (teraz raczej dzielnica willowa). W tej kamienicy na piętrze było pianino, chodził na lekcje gry (teraz sklep). Tutaj mieszkał pewien pan spod Wilna, który po pijanemu krzyczał za małym Romkiem: „Żyd, żydziuk, żydowski bajstruk!” (bękart).

Na tyłach Kościoła św. Bartłomieja starsza pani niesie kwiaty do salki parafialnej. Poznaje Romka, wita uśmiechem, cieszy się, że sławny ksiądz przyjechał do Pasłęka. – Ale ja już nie jestem księdzem, proszę pani – mówi Weksler-Waszkinel. Pani z kwiatami wciąż się uśmiecha, jednak teraz to już chłodniejszy uśmiech. – Proszę księdza, dla mnie ksiądz zawsze będzie księdzem – odpowiada.

Podobieństwo

Mały Romek Waszkinel w Pasłęku: maminsynek, jąkała, płaczek. Padał na ziemię, gdy tylko usłyszał lecący samolot. Skąd się brał ten zwierzęcy strach silniejszy od rozumu, nie wiedział.

Waszkinelowie przyjechali do Polski w jej nowych, powojennych granicach pierwszym pociągiem repatriacyjnym z ZSRR. W 1946 r. zajęli jeden z wielu identycznych domów przy ul. Kolonii Robotniczej w Pasłęku (dawniej Preussisch Holland). Za sąsiadów mieli innych polskich przesiedleńców i osadników. Tata Piotr był ślusarzem w Państwowym Ośrodku Maszynowym, mama Emilia zajmowała się domem i dziećmi (Jasia, siostra Romka, urodziła się w 1952 r.).

Ale w międzywojniu rodzina mieszkała w Święcianach niedaleko Wilna, tam urodził się Romek. Święciany były wtedy sztetlem, w miasteczku stało pięć synagog. Oto był świat, który przepadł bez śladu, a żył już tylko w synku Waszkinelów. Jednak w domu przed tą wiedzą troskliwie Romka chroniono. Tego wrażliwy chłopak, uporczywie szukający w lustrze swojego podobieństwa do rodziców, mógłby nie unieść.

Być podobnym – to najważniejsze. Dzieci pytały: Do kogo jesteś podobny? Do mamusi i tatusia, odpowiadał. Dzieci śmiały się: Jesteś głupi, idź popatrz się w lustro. Krótko ścięte czarne włosy, a rodzice szatyni. Dlaczego ja nie mogę mieć dłuższych włosów? – pytał Romek. Ale przynajmniej nie masz wszów, odpowiadała mama. Coś czaiło się w cieniu, dzieci czują takie rzeczy.

– Strach szedł za mną – mówi Romuald Jakub Weksler-Waszkinel jesienią 2026 r.

Okrzyczany „żydowskim bajstrukiem” zaczął biec. Wpadł do domu poskarżyć mamie, że go p-p-przezywali. Zaciął się na literze „p”, dalej już nie poszedł. Za to bezbłędnie wydobył z siebie inny krzyk: Co to jest Żyd?!

Zgody

– Dla mnie Pasłęk w latach dziecinnych nie był czysty i niewinny – opowiada Weksler-Waszkinel. – Wcale nie byłem pewny, czy powinienem tu przyjeżdżać.

Stoi na scenie wielkiej, jasnej auli swojego dawnego liceum im. Bohaterów Grunwaldu. Obok, na sztalugach, tablice przygotowane przez Miejską Bibliotekę Publiczną – jedna o Waszkinelach, a dwie o urodzonym w Preussisch Holland (Pasłęku) Maxie Liedtke, majorze Wehrmachtu. Wszyscy oni mają tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata za ratowanie Żydów w czasie drugiej wojny.

Uratowany przez rodziców Romuald, były ksiądz, obchodził bar micwę w Izraelu w wieku 76 lat. Powinien ją mieć jako 13-latek. Ale w tamtym czasie szukał podobieństwa do rodziców w domowym lustrze. I nawet pewnego razu, poprzez usilne wpatrywanie się, znalazł. Krzyknął: Mamo, jestem podobny do tatusia!

Opowieść Wekslera-Waszkinela robi się czasem smutno-zabawna. Bohater wie, jak występować publicznie – lata naukowej i księżej praktyki. Kilka nauczycielek ociera łzy. Płacze i prelegent, mówi, że płakać potrafi najlepiej. Jednak aula pełna uczniów milczy, słuchają, ale nie mają pytań. Nauczyciele tłumaczą ciszę teorią gąbki: młodzi nasiąkają wiedzą, odnajdują ją w sobie dopiero później.

– Czy pan na pewno zdobył zgody przełożonych na te spotkania ze mną w Pasłęku? – dopytuje Romuald Jakub Weksler-Waszkinel Piotra Adamczyka, dyrektora Miejskiej Biblioteki Publicznej, który zaprosił go do miasta. – Pewnie trudno było je zdobyć?

– Nie trzeba było żadnych zgód – odpowiada Adamczyk. – Po prostu pana zaprosiłem. – Jak to żadnych zgód? – nie może uwierzyć Romuald.

Po spotkaniu w liceum zdarza się malutki cud. Jedna z uczennic zostaje na sali i mówi: Mieszkam z rodzicami i siostrą na Kolonii Robotniczej, w pana dawnym domu.

Wiersze

Kiedy Romek od lustra krzyknął, że jest podobny do tatusia, w domu zrobiło się całkiem cicho. Krzyknął więc jeszcze głośniej, nie wiadomo, skąd mu przyszły takie słowa: Bo jak jestem Żydem, to sobie coś zrobię! Wtedy nie było dla niego nic gorszego niż Żyd. Na mszach w pasłęckim Kościele św. Bartłomieja słyszało się o Żydach złe rzeczy. Bogobójcy! Zabili Jezusa i przywalili Jego grób ciężkim kamieniem. W Wielkanoc pro perfidis Judaeis (za wiarołomnych Żydów) modliło się całe miasto. A Romek Waszkinel lubił być z rodzicami w kościele. Czuć na głowie głaszczącą rękę księdza, gdy wrzucał monetę na tacę. Bawił się w domu zapałkami: zapałka lądowała w pudełku, chłopiec sam głaskał się po głowie i mówił: „Bóg zapłać”. I tak przy każdej zapałce, aż pudełko się zapełniło. Romek nigdy nie podniósłby ręki na Pana Jezusa – z tej logiki musiało wynikać, że Żydem nie jest. Załamał się, wylądował w szpitalu, dnie i noce czuwali nad nim rodzice.

Później przyszło wytchnienie. W liceum Bohaterów Grunwaldu Romek został artystą. Recytował poezję, występował w szkolnych przedstawieniach. Wyrósł, wyprzystojniał. Jego obecność stała się koniecznym warunkiem każdej potańcówki – przybywał wraz z akordeonem. Rodzice sprzedali jedyną krowę, żeby mu kupić instrument. Później będzie opowiadał historię akordeonu jako dowód na miłość rodziców do niego. Nigdy nie przestanie mówić, że Waszkinelowie byli najmądrzejszymi ludźmi, jakich spotkał. Piotr po trzech klasach podstawówki, Emilia w ogóle bez szkół.

Tylko dlaczego ten czarnowłosy chłopak płakał, wpatrując się w lustro, kiedy recytował fragment o koncercie Jankiela z „Pana Tadeusza” („Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał”)? Czemu głos mu się załamywał podczas wiersza Norwida „Żydowie polscy”? Dlaczego miał gulę w gardle, kiedy samotna i niczyja ruda Ryfka biegała po małym miasteczku polskim w „Balladach i romansach” Broniewskiego? Romuald Waszkinel chciał zostać aktorem, powiedział o tym rodzicom.

Domy

Kolonia Robotnicza, poniemieckie osiedle jednakowych domów, przypomina dzisiaj willegiaturę. Niektóre domy przebudowane na bogato, nieskazitelnie białe, w aktualnie modnych stylach. Trawa koszona pod linijkę. Elegancja i obcość.

Z dawnego domu Waszkinelów dobiegają muzyka i szczekanie psa. Romuald Jakub nie chce nikomu przeszkadzać, woli odejść; chyba nie jest gotowy na tak daleką podróż w czasie. Drzwi otwiera nastolatka, młodsza siostra dziewczyny z liceum, która została po spotkaniu powiedzieć, że mieszka w dawnym domu Waszkinelów. Aha, aha, mówi teraz młodsza, ale siostry nie ma. Słowa nikną w szczekaniu psa.

Weksler-Waszkinel stoi przy furtce domu obok. Ten dom zachował jeszcze dawną bryłę, taką sprzed 80 lat. Kwitną jesienne kwiaty, od ogrodu idzie starszy mężczyzna z pytaniem w oczach. – Ziutek, to jesteś ty? – pyta człowiek z Jerozolimy. – Romeczku, jak Boga kocham – twarz Ziutka rozjaśnia się. – Właź do środka, Łucka jest w kuchni, robi powidła śliwkowe.

Ksiądz

Bycie aktorem rodzice odradzali. Ojciec mówił, że artysta ma, owszem, wiele kobiet, ale nie ma dzieci. Jest samotny pośród ludzi, a samotność dla człowieka zła. Wtedy nie szło Romkowi najlepiej w szkole, ojciec żartował, że zawód już jego syn ma: umiał doskonale paść krowy. Przyszłość była jak kolejne niedomówienie.

Wszystko stało się w sekundę. Maturzysta Romuald Waszkinel szedł przez Pasłęk z księdzem Surmą, katechetą. Surma zagadywał o plany, a Romek usłyszał swój głos, który powiedział z wielką pewnością: Pójdę na księdza. W tym samym momencie cała pewność odpłynęła, powrócił strach. Na księdza? Skąd taki pomysł? Nie dało się już tego cofnąć, ojciec mawiał, że słów nie rzuca się na wiatr.

Przy kolacji Romek ogłosił rodzicom: Będzie księdzem. Byli bardzo wierzący, myślał, że się ucieszą. Zaniemówili. Piotr przekonywał: Księdzem nie, już lepiej zostań sobie artystą. Kiedy syn dostał się do seminarium duchownego w Olsztynie, ojciec przyjechał w odwiedziny. Chciał o czymś porozmawiać, ale nie potrafił. Było milkliwie. A później klęknął w seminaryjnej kaplicy, modlił się i płakał. Wyjeżdżając do domu, powiedział: Będziesz miał ciężkie życie. Więcej słów od ojca syn nie usłyszał. Piotr Waszkinel zmarł kilka dni później w Pasłęku.

Romuald Waszkinel uznał, że przyczynił się do śmierci ojca. Nie wiedział tylko w jaki sposób. Postanowił: poświęci swoje życie za życie ojca. Będzie najlepszym księdzem, będzie służył ludziom. W 1966 r., w dniu swojej mszy prymicyjnej w pasłęckim Kościele św. Bartłomieja, dostał od tutejszych parafian w prezencie koronę cierniową.

Śliwki

Łucka, trzy lata starsza od Romka, ma piękny uśmiech, jaki zawsze miała. Natychmiast odrywa się od powideł ze śliwek, zaczyna gościnną krzątaninę herbaciano-ciastową. Romeczku kochany, jak to dobrze, że przyjechałeś. Ziutek, brat Łucki, też szczęśliwy, pełna serdeczności rozmowa od razu wpada we wspomnienia. – Romuś, a pamiętasz, jak mnie woziłeś wiśniową wuefemką? – zagaduje. – Była wiśniowa? – dziwi się Romek. – Nie wiedziałem, jestem daltonistą.

O sąsiadach: Kolonia Robotnicza już dawno inna. Ze starych ludzi zostało kilkoro, jak palców jednej ręki. Nasz wąwóz za domami, gdzie chodziliśmy na spacery, zarośnięty i zasypany. Ten się żenił dwa razy, ten przeprowadził, tu dom na sprzedaż. – A tu mieszkał ten, co za mną wołał „żydowski bajstruk” – wtrąca Weksler-Waszkinel. – To gdzie ty teraz żyjesz, Romeczku? – chce wiedzieć Ziutek. – W Jerozolimie. W domu starców.

Prawda

Emilia Waszkinel opowiedziała tę historię synowi na początku 1978 r. przy kuchennym stole. On miał wtedy 35 lat, od 12 był księdzem. Mieszkali w Lublinie – syn, córka i matka. Romuald Waszkinel wykładał w katedrze metafizyki KUL. Gdy przeprowadzali się z Pasłęka, matka nalegała na zabranie starego, przepalonego samowara i ręcznej wagi – syn dziwił się, po co im na nowym mieszkaniu taki złom.

Wcześniej przez wiele lat Romek próbował rozmawiać z matką o swoim dzieciństwie. Nie, o wojnie rozmawiać nie będziemy, odpowiadała niezmiennie. Teraz się otworzyła: Miałeś wspaniałych rodziców, bardzo cię kochali.

Jakub Weksler był ostatnim krawcem w miasteczku Święciany. Część żydowskich mieszkańców z getta Niemcy i Litwini rozstrzelali już w 1941 r. Wekslera oszczędzono jako „pożytecznego Żyda” (nutzlische Jude), właśnie dlatego, że umiał szyć. Mieszkali z żoną Batią i trzyletnim synkiem Samuelem w getcie, czekali na śmierć albo na cud. Na początku 1943 r. los albo siła wyższa sprowadziła do warsztatu Wekslera młodą Emilię Waszkinel. Chciała przerobić ubranie. Weksler przyglądał jej się, aż za którymś razem spytał, czy nie uratowałaby ich synka, który właśnie się urodził. Nie miał jeszcze imienia. Emilia przelękła się: przecież ludzie widzieli, że nie była w ciąży.

Kolejnym razem w warsztacie Wekslera Emilia rozmawiała z Batią, mamą noworodka. Batia powiedziała: „Pani jest chrześcijanką, pani wierzy w Jezusa, więc niech pani w imię tego Żyda, w którego pani wierzy, uratuje moje niemowlę. Gdy dorośnie, zostanie księdzem”. Emilia Waszkinel przyznała, że odmowa oznaczałaby wyparcie się własnej wiary.

W umówionym dniu zawinięty w becik chłopiec leżał na werandzie domu Waszkinelów. Obok niego stał samowar i leżała ręczna waga. W becik zawinięte było kilka ubranek uszytych przez ojca. Kilka dni później święciańskie getto stało już puste. Ktoś potem opowiadał, że widział Batię stojącą w oknie domu z widokiem na „aryjską” stronę. Ręką obejmowała trzyletniego Samuela, w drugiej ściskała kilka banknotów i pokazywała je ludziom. Nikt nie uratował Samuela.

Emilia Waszkinel nie znała prawdziwego nazwiska Romualda. Nie chciała znać. Tak było bezpieczniej, mówiła synowi w 1978 r.

Zdarzenia

Wszystko, co zdarzyło się przez 83 lata życia Romualda Jakuba Wekslera-Waszkinela, można by nazwać przypadkiem, szczęściem, dobrym układem gwiazd albo metafizyką bergsonowską (intuicja przed rozumem; czas jako bezustanny wewnętrzny przepływ świadomości i życia).

On sam mówi na spotkaniu w pasłęckim Kinie Zamkowym: Ktoś tam w górze być może czuwa nad człowiekiem. Mówi tak zawsze, kiedy rozmowa schodzi na małe, codzienne cuda: – Bóg Izraela, ja w Niego wierzę.

Swoje nazwisko urodzenia i rodzinę ze strony ojca odnalazł w Izraelu w 1992 r. Rodzinę ze strony matki odkrył tamże w 2011 r. Od 2009 r. mieszka w Izraelu. Nigdy nie krył przed ludźmi stamtąd, że jest katolickim księdzem. Mawiał o sobie „Żyd od Jezusa”. Mieszkając w religijnym kibucu Sde Eliyahu, potajemnie odprawiał katolickie msze dla siebie samego.

Nikt z przełożonych duchownych z Polski nie odezwał się do niego z okazji półwiecza kapłaństwa. Ostatnią prywatną mszę ksiądz Weksler-Waszkinel odprawił w 2016 r., na 50 lat kapłaństwa. Przynajmniej próbował. Zaciął się na słowach „Pan z wami”. Bo niby z jakimi wami? Wypił wino, zjadł macę i to był koniec jego księżowania.

Miał 76 lat na swojej bar micwie, ale gdy dodać do siebie obie cyfry, wychodzi 13.

Jedno z pytań z pełnej ludzi sali Kina Zamkowego w Pasłęku: – Czy jest pan szczęśliwy?

Ksiądz, który mawiał o sobie „Żyd od Jezusa”. Niezwykłe życie Romualda Wekslera-Waszkinela