Melissa Brodsky

Podsumowanie w jednym zdaniu
Żydowska skłonność do odpowiadania pytaniem na pytanie wywodzi się z tysiącletniej tradycji religijnych debat i studiowania Tory, zrastając się z czasem z żydowską kulturą, życiem rodzinnym oraz specyficznym, pełnym humoru dystansem do świata.
Od starożytnych żydowskich debat po współczesne kłótnie rodzinne – spędziliśmy tysiące lat, zadając sobie pytanie „dlaczego?”. I wciąż to robimy.
Pewien mężczyzna podchodzi do rabina i pyta:
– Rabbi, dlaczego Żydzi zawsze odpowiadają na pytanie innym pytaniem?
Rabin spojrzał na niego i odparł:
– A dlaczego mielibyśmy tego nie robić?
To stary żydowski dowcip, ale jeśli kiedykolwiek spędziłeś popołudnie w gronie żydowskiej rodziny, z pewnością rozumiesz, dlaczego przetrwał tak długo. Zadaj jedno… tylko JEDNO niewinne pytanie, a w zamian możesz otrzymać odpowiedź, trzy dodatkowe pytania, dwie sprzeczne opinie i zupełnie niezwiązaną z tematem historię o czyimś kuzynie z Boca. A tydzień później – telefon z prośbą o ponowne poruszenie tej kwestii.
Ktoś pyta, czy będzie padać: dzisiaj, jutro, czy może kiedykolwiek. W ciągu zaledwie kilku minut rozmowa przechodzi od „Czuję, że to nadchodzi, bo boli mnie biodro” do „Czy można w ogóle ufać prezenterowi pogody?”, „Co się stało, kiedy ostatnio padało?”, „Po co w ogóle organizować imprezę na świeżym powietrzu w październiku?” oraz „Czy ktoś pamiętał, żeby wziąć sweter?”. A przy okazji: czy ktoś oglądał mecz Lions? Zanim ktokolwiek odpowie na pierwotne pytanie i przebrnie przez tę pajęczą sieć konwersacji, nikt już nie pamięta, o co właściwie chodziło ani kto je zadał. I niech Bóg ma w opiece tego, kto ośmieli się sugerować, żeby wszyscy wreszcie doszli do zgody – w tym momencie wybucha zupełnie nowa kłótnia.
Istnieje powód, dla którego zadawanie pytań stało się tak mocno zakorzenione w żydowskim humorze. Od tysiącleci społeczności żydowskie cenią dyskusję, interpretację, edukację oraz umiejętność kwestionowania idei. Widać to w starożytnych pismach, w debatach, które ukształtowały losy narodu, w życiu rodzinnym imigrantów, a w końcu także u komików, którzy rozśmieszali cały świat naszą skłonnością do zamieniania prostej rozmowy w posiedzenie komisji śledczej. Oczywiście nie trzeba być religijnym, aby w tym uczestniczyć – żydowska skłonność do kwestionowania rzeczywistości wykroczyła daleko poza mury synagog i szkół religijnych.
Od tysięcy lat zadajemy sobie pytanie „dlaczego”
Nawet Tora jest pełna postaci zadających trudne pytania. W Księdze Rodzaju (rozdział 18) Abraham kwestionuje decyzję Boga o zniszczeniu Sodomy. Chce wiedzieć, czy niewinni zostaną ukarani razem z winnymi, i rozpoczyna negocjacje: co, jeśli w mieście będzie pięćdziesięciu sprawiedliwych? Czterdziestu pięciu? Czterdziestu? Trzydziestu? Dwudziestu? Dziesięciu? Zmniejsza tę liczbę krok po kroku, a Bóg za każdym razem mu odpowiada.
Mojżesz również miał mnóstwo wątpliwości. Kiedy Bóg powołał go do wyprowadzenia Izraelitów z Egiptu, dopytywał, dlaczego to akurat on został wybrany, co ma właściwie powiedzieć ludowi i co się stanie, jeśli nikt mu nie uwierzy. Zgłaszał sprzeciw za sprzeciwem, zanim w końcu przyjął zadanie. Z kolei Hiob przez większość biblijnej księgi nazwanej jego imieniem domaga się wyjaśnienia swoich cierpień. Jego przyjaciele są przekonani, że znają odpowiedzi, ale Hiob stale podważa ich dogmaty.
Te opowieści są fundamentem kultury żydowskiej od pokoleń, także dla tych, którzy nie uważają się za szczególnie wierzących. Ich bohaterowie otwarcie kwestionują autorytety, podważają gotowe wyjaśnienia i uparcie dążą do zrozumienia otaczającego ich świata.
Rabini przenieśli tę tradycję do własnych debat. Miszna i Talmud przechowują wieki dyskusji na temat prawa, etyki, obyczajów i codzienności. Jeden rabin przedstawia opinię, drugi ją obala, a jeszcze inny proponuje zupełnie inną interpretację. Czasami dochodzą do konsensusu, czasami utrwalają sprzeczne stanowiska, a czasem dyskusja ciągnie się przez wiele stron.
Wyobraź sobie rodzinną kłótnię, w której każda obelga i kontrargument zostają spisane, każda osoba podpisana z imienia i nazwiska, a przyszłe pokolenia mają obowiązek uczyć się tego na pamięć. To całkiem niezłe wprowadzenie do Talmudu.
Kiedy rabini kłócili się z niebem
Jednym z najzabawniejszych przykładów jest talmudyczna opowieść (Talmud Babiloński, Bawa Mecija 59b) o tzw. piecu Achnaja. Rabini spierają się w niej o to, czy dany piec może stać się rytualnie nieczysty. Rabin Eliezer uważa tak, podczas gdy pozostali mędrcy są odmiennego zdania.
Nie mogąc przekonać kolegium swoimi argumentami, Eliezer wzywa na świadka chleb świętojański, aby udowodnić swoją rację – i drzewo w cudowny sposób wyrywa się z korzeniami. Pozostali rabini pozostają jednak niewzruszeni. Eliezer próbuje więc ponownie i odwraca bieg strumienia, ale to również nie kończy sporu.
Wtedy ściany sali do nauki zaczynają niebezpiecznie pochylać się do wewnątrz. W końcu z nieba rozlega się głos (Bat Kol), który ogłasza, że Eliezer ma bezwzględną rację. Wydawałoby się, że to rozstrzygnie sprawę, ale nic z tego. Rabin Jozue wstaje i cytuje Torę: „To nie jest w niebie”.
Argument mędrców był prosty: po tym, jak Tora została dana ludziom na synaju, jej interpretacja stała się wyłączną domeną człowieka, podlegającą racjonalnej dyskusji i głosowaniu większości. Nawet głos z nieba nie mógł już rozstrzygać ziemskich sporów. W dalszej części opowieści sam Bóg uśmiecha się i mówi: „Moje dzieci Mnie pokonały”.
Choć cała historia ma dla samego Eliezera bolesne konsekwencje, debata ta stała się symbolem żydowskiej niezależności intelektualnej. Drzewo się porusza, rzeka cofa, ściany się chwieją, a z Nieba pada ostateczna odpowiedź. A rabini? Dalej się kłócą.
Pascha: naucz dzieci pytać „dlaczego”
Jedna z najbardziej znanych żydowskich tradycji wprost opiera się na pytaniach. Podczas święta Paschy rodziny gromadzą się na kolacji sederowej, by opowiedzieć historię wyjścia z Egiptu. Najmłodszy uczestnik tradycyjnie recytuje Cztery Pytania, zaczynając od słynnego: „Dlaczego ta noc różni się od wszystkich innych nocy?”.
Praktyka ta wywodzi się ze starożytnego zwyczaju zachęcania najmłodszych do zauważania nietypowych zachowań przy stole i zadawania o nie pytań. Miszna instruuje wręcz rodziców, aby w razie potrzeby podpowiedzieli dzieciom, o co powinny zapytać.
Formuła tych pytań ewoluowała na przestrzeni wieków. Wczesne wersje dotyczyły m.in. pieczonego mięsa w nawiązaniu do dawnej ofiary paschalnej, podczas gdy współczesna wersja wspomina chociażby o rytualnym półleżeniu.
Hagada opisuje także Czterech Synów: mądrego, zbuntowanego (lub „złego”), prostego oraz tego, który nie potrafi pytać. Każdy z nich otrzymuje odpowiedź dostosowaną do swojego sposobu postrzegania świata. Czwarte dziecko jest chyba najciekawsze, ponieważ rodzic otrzymuje nakaz, by zacząć opowiadać historię bez czekania na pytanie – tak, aby nawet dziecko niemające własnej inicjatywy nie zostało bez lekcji.
W Talmudzie znajdziemy też historię o młodym Abbaye, który zauważył, że jego nauczyciel Rabbah kazał sprzątnąć stół przed właściwą wieczerzą sederową. Chłopiec natychmiast zapytał, dlaczego to robi, skoro nikt jeszcze nie jadł. Rabbah był zachwycony, ponieważ Abbaye zadał dokładnie takie spontaniczne pytanie, jakiego wymaga ten wieczór.
Oczywiście współczesne żydowskie rodziny przekształciły Cztery Pytania w coroczny rytuał z udziałem znudzonych dzieci, dumnych dziadków, fałszujących chórków i co najmniej jednego dorosłego szepczącego słowa modlitwy, bo ktoś zapomniał tekstu. I to wszystko na długo zanim ktokolwiek zdąży zacząć debatę nad tym, jak naprawdę powinien wyglądać przebieg sederu.
Dwóch Żydów, trzy opinie
Istnieje stare powiedzenie: umieść dwóch Żydów w jednym pokoju, a otrzymasz trzy opinie. Czasami cztery – w zależności od tego, czy słucha ich czyjaś matka.
Społeczności żydowskie przez wieki spierały się o prawo religijne, filozofię, politykę, edukację, przywództwo i właściwie o wszystko inne. Niektóre spory miały czysto intelektualny charakter, inne bywały na tyle poważne, że dzieliły całe społeczności.
Majmonides – średniowieczny filozof i lekarz, który zmarł w 1204 roku – spotkał się z ostrą krytyką ze strony współwyznawców za swoje pisma filozoficzne i śmiałe interpretacje prawa. Debaty wokół jego spuścizny trwały przez pokolenia.
W XVIII-wiecznej Europie Wschodniej rozwój chasydyzmu wywołał zaciekłe konflikty między chasydami a ich przeciwnikami, tzw. mitnagdim. Spierali się o autorytet duchowy, modlitwę, mistycyzm i kierunek rozwoju społeczności.
Tradycja ta nie ograniczała się jednak do murów instytucji religijnych. Wraz z falą emigracji do obu Ameryk, Afryki Północnej czy na Bliski Wschód spory przeniosły się do polityki, edukacji i życia codzienne. Prasa żydowska publikowała płomienne polemiki, ruchy polityczne toczyły walki o wizję przyszłości, a syjoniści kłócili się z socjalistami i przywódcami religijnymi.
Współczesny Izrael ma zresztą kulturę polityczną słynącą z zaciętych polemik, niekończących się koalicji i obywateli, którzy bez wahania powiedzą politykom, co o nich myślą. W świecie żydowskim nigdy nie brakowało opinii – sprawienie, by wszyscy się ze sobą zgodzili, to już zupełnie inna historia.
Klasyczny dowcip opowiada o Żydzie, który samotnie utknął na bezludnej wyspie. Po latach ratownicy odkrywają, że zbudował tam dwie synagogi.
– Dlaczego dwie? – pyta zaskoczony kapitan. – Przecież mieszkasz tu sam!
Rozbitek wskazuje na pierwszy budynek i mówi:
– To jest synagoga, do której chodzę.
Potem wskazuje na drugi:
– A to jest ta, do której w życiu bym nie postawił stopy!
Nawet na bezludnej wyspie nieszczęśnik musiał znaleźć społeczność, której poglądów nie mógł ścierpieć.
Żydowscy rodzice i wieczne „dlaczego”
W kulturze żydowskiej edukacja zawsze stała na pierwszym miejscu. W rodzinach imigrantów rodzice często pracowali ciężko po godzinach, aby dzieci mogły uczyć się w szkołach, opanować języki i zdobyć pozycję, o jakiej sami mogli tylko pomarzyć. Wykształcenie stało się powodem do dumy, a dzieci zachęcano do krytycznego myślenia. Szybko okazało się jednak, że ma to swoją cenę.
Zachęcasz dziecko do stawiania pytań, a ono – ku rozpaczy rodziców – zaczyna zadawać je Tobie.
– Musisz być w domu o dziesiątej!
– Dlaczego?
– Bo tak powiedziałem.
– Ale dlaczego?
– Ponieważ jestem twoją matką!
– Ale dlaczego?
I tak oto maluch prowadzi krzyżowe przesłuchanie przez zamknięte drzwi łazienki, w której matka szuka chwili wytchnienia.
Tkwi tu zabawna sprzeczność: rodzice pragną, aby ich pociechy zostały lekarzami, prawnikami czy naukowcami, ale niespecjalnie chcą, aby te same dzieci wykorzystywały nowo nabyte umiejętności retoryczne przy niedzielnym obiedzie – zwłaszcza gdy stawką jest to, czy założy się tę marynarkę.
Jidyszowy talent do posiadania ostatniego słowa
Choć żydowski humor rozwijał się w wielu językach, to aszkenazyjscy Żydzi mówiący w jidysz wywarli potężny wpływ na współczesną komedię. Opowieści w tym języku obfitowały w błyskotliwe riposty, nagłe zwroty akcji i anegdoty o rabinach, swatach czy kłótliwych małżonkach. Ich bohaterowie często sami wpędzali się w kłopoty, by potem próbować się z nich wywinąć za pomocą sprytu.
To stąd pochodzą postacie takie jak szlemiel (nieudacznik, który ciągle wylewa zupę) oraz schlimazel (ten, na którego ostatecznie ląduje ta zupa).
Humor w jidysz dawał przestrzeń na „ostatnie słowo”, nawet jeśli mądra odpowiedź niczego realnie nie rozwiązywała. Słynne miasteczko Chełm – mityczna siedziba głupców uważających się za mędrców – stało się tłem dla opowieści o ludziach stosujących najbardziej absurdalną logikę do najprostszych problemów (jak próba złapania odbicia księżyca w beczce z wodą).
Od teatru w jidysz do amerykańskiego stand-upu
Gdy na przełomie XIX i XX wieku miliony Żydów emigrowały z Europy do USA, przywiozły ze sobą swój specyficzny dowcip. Teatr jidysz rozkwitał na nowojorskim Lower East Side, dając początek artystom, którzy wkrótce podbili wodewil, radio, film i telewizję.
George Burns, Jack Benny, Milton Berle, Mel Brooks, Joan Rivers czy Jackie Mason – wszyscy oni czerpali garściami z żydowskich schematów konwersacyjnych, rodzinnych oczekiwań i absurdów codzienności. Jack Benny budował komizm z milczenia i wahania przed odpowiedzią, Henny Youngman słynął z błyskotliwych one-linerów, a Jackie Mason perfekcyjnie parodiował rytm mowy i skłonność do nadymania się błahymi problemami.
A na koniec… żydowska matka
Matka Polka ma swoją mocną pozycję w polskiej kulturze, ale w amerykańskim humorze to żydowska matka stała się absolutną królową dodatkowych pytań.
– Zimno ci?
– Nie.
– To dlaczego nie nosisz swetra?
Albo klasyczna rozmowa telefoniczna:
– Dlaczego nie dzwonisz?
– Przecież dzwoniłem wczoraj!
– No właśnie, a dzisiaj to już nie mogłeś?
Stereotyp ten oparto na trosce, poczuciu winy i niezrównanym talencie do sprawiania, by dorosłe dzieci czuły, że każda ich życiowa decyzja wymagała zgody komisji kwalifikacyjnej. Nie musiała mówić wprost, że robisz błąd – wystarczyło jedno spojrzenie i pytanie:
– Naprawdę wychodzisz tak ubrana?
– Tak.
– I jest ci w tym wygodnie?
– Tak.
– Dobrze. Skoro jesteś zadowolona…
Każda córka, która słyszała to zdanie, wie, że rozmowa bynajmniej dobiegła końca.
Ciekawość, sceptycyzm i zdrowa dawka bezczelności
Kultura zadawania pytań wykraczała daleko poza religię. Baruch Spinoza kwestionował tradycyjne dogmaty, co doprowadziło do jego ekskomuniki z amsterdamskiej gminy w 1656 roku. Theodor Herzl poddał w wątpliwość sens asymilacji europejskich Żydów, dając początek syjonizmowi. Hannah Arendt analizowała mechanizmy totalitaryzmów, wywołując burzę swoimi tezami o procesie Adolfa Eichmanna.
W jidysz istnieje piękne wyrażenie: freg nit („nie pytaj”). W zależności od intencji może być ostrzeżeniem, skargą albo westchnieniem rezygnacji, że dane wyjaśnienie zajmie znacznie więcej czasu, niż ktokolwiek ma go do dyspozycji. Co jest ironiczne, zważywszy na to, jak bardzo Żydzi uwielbiają pytać.
Dlaczego więc Żydzi odpowiadają pytaniami na pytania?
Życie żydowskie nigdy nie sprowadzało się do jednej doktryny czy sposobu myślenia. Przez wieki i kontynenty to właśnie wątpliwości i pytania napędzały literaturę, spory i humor.
Czasami kolejne pytanie pojawia się dlatego, że pierwsze wymaga głębszego namysłu. Czasami – by obalić ukryte założenie rozmówcy. A czasem po prostu dlatego, że pytany nie ma najmniejszego zamiaru udzielać prostej, jednoznacznej odpowiedzi.
Dlaczego więc o to pytasz?
Dlaczego Żydzi odpowiadają pytaniami na pytania?
Odkryj więcej z Oficjalny blog emigracji 1969
Zapisz się, aby otrzymywać najnowsze wpisy na swój adres e-mail.
Kategorie: Uncategorized

