Yonah E

Podsumowanie w jednym zdaniu
Artykuł ukazuje Ze’eva Jabotinskiego nie tylko jako pomnikową postać z nazw ulic, lecz jako bezkompromisowego przywódcę i myśliciela, który w obliczu zbliżającej się Zagłady żądał natychmiastowego ratunku, uzbrojenia i suwerennego państwa dla zagrożonych europejskich Żydów.
Istnieje wygodny sposób na uczczenie proroka katastrofy: nazwać jego imieniem ulicę, gdy po tragedii nie ma już śladu.
Przybić jego nazwisko do żelaznego słupa. Wydrukować jego portret na pamiątkowej tablicy. Wygłosić uroczystą mowę o jego niezwykłej przenikliwości. Zmarli są pod tym względem niezwykle ugodowi – nigdy nie przerwą ceremonii, by zapytać, dlaczego nikt ich wówczas nie słuchał.
Ze’ev Jabotinsky zasługuje na pamięć bardziej wymagającą.
Całe swoje życie poświęcił dowodzeniu, że Żydzi potrzebują siły do samoobrony, swobody powrotu do własnej ojczyzny oraz własnego państwa. Przez całe lata 30. nawoływał z naglącą desperacją do opuszczenia coraz bardziej niebezpiecznej Europy.
Zmarł, zanim powstał Izrael, zanim obozy zagłady osiągnęły swój morderczy szczyt i zanim świat w pełni pojął konsekwencje żydowskiej bezpaństwowości.
Jego ostrzeżenie wyrastało z pytania, które ucywilizowany świat wolał odkładać na później: Co stanie się z Żydami, jeśli nikt ich nie wpuści i nikt nie obroni tam, gdzie są?
Pisarz z Odessy

Urodzony jako Władimir Żabotynski w 1880 roku, pochodził z Odessy – wówczas części Imperium Rosyjskiego, dziś leżącej na Ukrainie.
Ten czarnomorski port tętnił wielokulturowością: rosyjska literatura, żydowskie życie intelektualne, handel i ścierające się idee polityczne istniały tam obok siebie. Jabotinsky dorastał w stosunkowo zasymilowanym domu. Jego wczesny świat ukształtowała kultura rosyjska, choć pobierał również naukę hebrajskiego.
Jako młody człowiek wyjechał do Włoch i Szwajcarii, by studiować prawo i pracować jako dziennikarz. Pisał pod pseudonimem Altalena. Zanim stał się symbolem żydowskiego radykalizmu, był utalentowanym literatem o ogromnym apetycie na języki, literaturę i europejskie idee liberalne.
To tło ma kluczowe znaczenie. Jego nacisk na żydowską siłę nie wynikał z ignorancji wobec cywilizacji europejskiej – znał jej literaturę, mówił jej językami i rozumiał składane przez nią obietnice.
Przekonał się jednak, jak niewiele one znaczą, gdy żydowska dzielnica staje się celem napaści.
Kiszyniów: Koniec złudzeń
Pogrom kiszyniowski z 1903 roku przekształcił syjonizm Jabotinsky’ego w bezkompromisowe zaangażowanie polityczne.
Masakra obnażyła bezbronność Żydów zdanych na łaskę władz, które nie potrafiły lub nie chciały ich chronić. Jabotinsky zaangażował się w organizowanie żydowskiej samoobrony i walkę o prawa mniejszości. W tym samym roku wziął udział w VI Kongresie Syjonistycznym – ostatnim, w którym uczestniczył Theodor Herzl.
Samoobrona stała się dla niego praktycznym obowiązkiem.
Żydowski ojciec nie powinien stać za drzwiami własnego domu, zachodząc w głowę, czy policja zdąży przybyć przed dzikim tłumem.
Żydowskie dziecko nie powinno być zdane na powściągliwość ludzi, którzy dawno uznali, że żydowska krew jest tania.
Były przemówienia i debaty dyplomatyczne. Były też drzwi, które wymagały pilnowania.
Naród z własnym karabinem
Podczas I wojny światowej Jabotinsky zabiegał o powołanie żydowskiej formacji wojskowej, która walczyłaby u boku Wielkiej Brytanii przeciwko Imperium Osmańskiemu. Jego wysiłki doprowadziły do utworzenia Legionu Żydowskiego, a sam służył jako oficer armii brytyjskiej podczas kampanii w Palestynie.
W 1920 roku w Jerozolimie organizował żydowską obronę przed arabskimi zamieszkami. Brytyjczycy skazali go na piętnaście lat ciężkich robót; uwolniono go dopiero pod wpływem masowych protestów i ogólnej amnestii.
Doświadczenie to obnażyło absurd wpisany w dziejową historię Żydów: byli atakowani za to, że są bezbronni, i karani za to, że próbują się bronić.
Jabotinsky odrzucił przekonanie, że żydowska godność wymaga trwania w wiecznej bezradności.
Zrozumiał też coś głębszego na temat służby wojskowej: naród, który bierze odpowiedzialność za własne bezpieczeństwo, zaczyna patrzeć na siebie inaczej. Karabin był bronią, ale decyzja o jego noszeniu stanowiła deklarację, że przetrwanie Żydów jest ich własną odpowiedzialnością.
Czym był syjonizm rewizjonistyczny
W 1925 roku Jabotinsky powołał do życia ruch syjonizmu rewizjonistycznego. Domagał się jasnej deklaracji dążenia do państwowości, masowej imigracji oraz twardszego stanowiska wobec brytyjskich restrykcji. Jego wizja terytorialna obejmowała oba brzegi Jordanu.
Stał się również czołowym przywódcą Betaru – założonego w 1923 roku ruchu młodzieżowego, który kultywował dyscyplinę, kulturę hebrajską, dumę narodową oraz gotowość do służby swojemu narodowi. Jego obóz polityczny ostro sprzeciwiał się socjalistycznej dominacji większości ówczesnego establishmentu syjonistycznego.
Były to fundamentalne spory o kształt budowanego kraju i tempo, w jakim należało działać.
Dla Jabotinsky’ego zwłoka miała swoją ludzką cenę. Ruch mógł latami cyzelować język dyplomacji, podczas gdy potrzebujący ucieczki Żydzi tkwili w pułapce.
Ludzie czekający na wizy nie żyli według harmonogramów komitetów.
„Żelazny Mur” – czego ludzie wolą nie zauważać
W 1923 roku Jabotinsky opublikował swój słynny esej „Żelazny Mur”.
Wywód opierał się na trzeźwym założeniu: Arabowie w Palestynie są narodem z własnymi ambicjami i będą sprzeciwiać się powstaniu żydowskiej większości. Odrzucił naiwne mniemanie, że same korzyści ekonomiczne skłonią ich do zaakceptowania syjonizmu.
Dlatego rozwój narodu żydowskiego wymagał ochrony tak potężnej, by odeprzeć wszelkie próby jego zniszczenia. Dopiero gdy zniknie nadzieja na pokonanie syjonizmu – argumentował – możliwe staną się prawdziwe negocjacje i wzajemne ustępstwa.
Czytelnicy często poprzestają na samym murze. A powinni czytać dalej.
Jabotinsky sprzeciwiał się wysiedlaniu ludności arabskiej i mocno opowiadał się za równością praw. Pojęcie żydowskiej siły narodowej nierozerwalnie wiązało się dla niego z gwarancjami dla innych mieszkańców kraju.
To właśnie to połączenie – militarna stanowczość, żydowska suwerenność i obywatelska równość – stanowi klucz do zrozumienia jego myśli.
Redukowanie jego postaci do zaciśniętej pięści oznacza nierozpoznanie stojącego za nią myśliciela politycznego.
Czy przewidział Holokaust?
Jabotinsky dostrzegł zbliżającą się katastrofę i wzywał do ratunku – to fakt bezdyskusyjny. Twierdzenie jednak, że przewidział Zagładę w każdym jej szczególe, wykracza poza granice dowodów historycznych.
W latach 30. aktywnie propagował masową emigrację Żydów z Europy Wschodniej, zwłaszcza do Palestyny. W czerwcu 1938 roku prasowe relacje odnotowały, że wskazywał na sześć milionów europejskich Żydów tkwiących w regionach zagrożenia, których jedyną nadzieją była migracja. Liczba ta opisywała populację potrzebującą ratunku, a nie proroczą zapowiedź ostatecznego bilansu ofiar Holokaustu.
Kontrowersje budzi również dramatyczna mowa o „wulkanie”, rzekomo wygłoszona przez niego w Warszawie w Tisz’a be-Aw w 1938 roku.
Choć powielana przez liczne organizacje, jej autentyczność bywa poważnie kwestionowana. Badania wskazują, że znany nam dziś tekst zmontowano po jego śmierci z różnych zapisków, a podczas tamtych uroczystości wygłosił on inne przemówienie. Nie należy traktować tego tekstu jako bezwzględnie autentycznego stenogramu.
Jego dorobek nie potrzebuje podkoloryzowanych cytatów.
Otwarcie nawoływał do ewakuacji. Wspierał akcje imigracyjne wymierzone w brytyjskie zakazy. Szukał realnych dróg ratunku. Te czyny ważą znacznie więcej niż idealne zdania powtarzane dziesięciolecia później.
Dlaczego nie uciekli wszyscy?
Ponieważ ucieczka wymagała dokądś uciec.
Potrzebne były fundusze, dokumenty, transport i zgoda na wjazd do innego państwa. Brytyjskie restrykcje blokowały imigrację do Palestyny, a inne państwa zamykały swoje granice. Ludzie mieli też domy, dorobek życia, starszych rodziców i naturalny opór przed wyobrażeniem sobie skali nadchodzącej zagłady.
Propozycje ewakuacyjne Jabotinsky’ego napotykały opór polityczny i ogromne bariery logistyczne. Jego ruch organizował nielegalną imigrację, a jego syn Eri osobiście angażował się w przerzucanie uchodźców w bezpieczne miejsca.
Z bezpiecznej perspektywy czasu łatwo pouczać tych, którzy zostali. Trudniejsze pytanie dotyczy rządów, które dzierżyły klucze do drzwi.
Uchodźca nie przekroczy granicy opatrzonej cudzymi słowami współczucia.
Żona, syn i dalsze losy rodziny
Żoną Jabotinsky’ego była Joanna – znana również jako Jeanne lub Hanna. Ich syn, Eri, urodził się w Odessie w 1910 roku.
Eri kontynuował dzieło ojca, angażując się w akcje ratunkowe, a później zasiadając w pierwszym Knesecie Izraela. Był także utalentowanym matematykiem, którego prace wniosły trwały wkład w tę dziedzinę. Zmarł w 1969 roku.
W przeciwieństwie do linii rodzinnej Herzla, ród Jabotinskiego przetrwał. Eri wraz z żoną Avivą doczekali się dzieci – Ze’eva i Karni. Archiwalne zdjęcia pokazują ich na izraelskim lotnisku, gdy przyjmują trumny swoich dziadków sprowadzone do kraju w 1964 roku.
W tej scenie kryje się cała potęga dziejów: syn urodzony w Odessie, wnuki stojące na ziemi suwerennego państwa i powracający w trumnie dziadek, który pomógł to państwo obmyślić.
Powrót, którego był pewien
Jabotinsky zmarł na zawał serca 4 sierpnia 1940 roku podczas wizyty w obozie Betaru w Nowym Jorku.
Brytyjczycy zabronili mu powrotu do Palestyny. Zmarł na obczyźnie, wciąż pracując nad powołaniem żydowskiej armii do walki z nazistowskimi Niemcami.
W testamencie zastrzegł, że jego szczątki mają spocząć w Ziemi Izraela wyłącznie na polecenie rządu przyszłego państwa żydowskiego. W 1964 roku premier Levi Eshkol spełnił tę wolę – Jabotinsky i jego żona zostali pochowani na Górze Herzla.
Jego testament zakładał z żelazną pewnością jedno: państwo żydowskie powstanie.
Nie dożył chwili, gdy mógł oddać w nim głos, nie zobaczył powiewającej flagi ani ogłoszenia niepodległości. Wierzył jednak niezachwianie, że żydowski rząd będzie istniał i upomni się o niego.
Dziś jego imię noszą ulice w całym Izraelu. Pod tablicami toczy się codzienne życie: jeżdżą samochody, dzieci idą do szkoły. Kraj, o którego istnienie walczył, trwa.
Pamięć o nim to jednak coś więcej niż lektura nazw ulic.
To wsłuchanie się w ton człowieka, który spojrzał na zagrożony naród i zażądał statków, wiz, przeszkolonych obrońców oraz rządu, który weźmie za niego pełną odpowiedzialność.
Zrozumiał, jak wielką cenę płaci się wtedy, gdy ludzie salonów wciąż dyskutują, czy czyjś głos nie brzmi zbyt alarmująco.
Człowiek, który odmówił czekania
Odkryj więcej z Oficjalny blog emigracji 1969
Zapisz się, aby otrzymywać najnowsze wpisy na swój adres e-mail.
Kategorie: Uncategorized

