Uncategorized

Trzy mocarstwa, jeden pakt, żadnej wspólnej wojny

Nachum Kaplan

Podsumowanie w jednym zdaniu

Artykuł Nachuma Kaplana analizuje Porozumienie z Mekki zawarte między Arabią Saudyjską, Turcją i Pakistanem, argumentując, że mimo potężnego potencjału wojskowego pakt ten jest raczej instrumentem dyplomatycznego zabezpieczenia i zarządzania kryzysowego niż spójnym, gotowym do wspólnej walki sojuszem wojskowym.


Arabia Saudyjska zapewnia pieniądze, Turcja siłę militarną, a Pakistan broń jądrową. Ale czy mogą dojść do porozumienia co do tego, z którymi wrogami mają walczyć? I co to oznacza dla Izraela?

Arabia Saudyjska ma pieniądze, Turcja potężne wojsko, a Pakistan broń jądrową. Mają składniki potężnej koalicji, ale znacznie mniej pewne jest to, czy te trzy kraje stoczyłyby tę samą wojnę, z tym samym wrogiem i z tych samych powodów. Pakt obronny może połączyć potencjał militarny, lecz nie jest w stanie wykreować wspólnych interesów.

Porozumienie o wspólnej obronie z Mekki, podpisane 7 sierpnia, stanowi, że zewnętrzny atak zbrojny na jednego członka będzie traktowany jako atak na wszystkich. Uderzające podobieństwo do Artykułu 5 NATO jest celowe – podobnie zresztą jak dwuznaczność zapisów. Państwa członkowskie zadecydują o zakresie i charakterze pomocy dopiero po ocenie sytuacji. Traktat obiecuje solidarność, pozostawiając jednocześnie każdej stolicy sporą swobodę co do faktycznych kosztów jej okazania.

Pierwszy praktyczny sprawdzian umowy już się zresztą rozpoczął. Wspierane przez Iran siły Huti regularnie atakują saudyjskie obiekty za pomocą rakiet i dronów. Rijad jest dokładnie takim rodzajem zagrożonego partnera, przed którym obrona zbiorowa miała go chronić. Mimo to do żadnej spektakularnej interwencji wojskowej ze strony Turcji czy Pakistanu nie doszło.

Trzy rządy uzgodniły środki odstraszające na nadzwyczajnym spotkaniu 5 października: Turcja zaoferowała sprzęt obronny, pomoc techniczną i wsparcie wywiadowcze, a Pakistan potwierdził swoje zaangażowanie w bezpieczeństwo Arabii Saudyjskiej. Nie są to działania bez znaczenia, ale ich ostrożność daje wiele do myślenia.

Turecka parlamentarna komisja spraw zagranicznych zatwierdziła porozumienie 27 października, ale ostatecznej ratyfikacji przez Zgromadzenie Ogólne wciąż nie ogłoszono. Wysłanie tureckich żołnierzy za granicę wymagałoby zresztą kolejnego upoważnienia, a Ankara wyraźnie wykluczyła zaangażowanie wojskowe przeciwko Huti w Jemenie.

Traktat pomyślany w bojowym tonie zderza się z prozaicznymi regułami procedur konstytucyjnych i twardego interesu narodowego.

Ankara należy również do NATO, którego mechanizmy obrony zbiorowej nie obejmują automatycznie zagrożonego saudyjskiego terminalu naftowego. Artykuł 12 paktu z Mekki wyraźnie zachowuje w mocy wcześniejsze zobowiązania międzynarodowe. Ten z pozoru prosty zapis odzwierciedla trzy odmienne uniwersa strategiczne: Turcja nie może powoływać się na zobowiązania wobec NATO w imieniu Rijadu, Pakistan nie rezygnuje z priorytetu konfrontacji z Indiami, a Arabia Saudyjska nie porzuca swoich relacji bezpieczeństwa z USA.

Kiedy nadejdzie prawdziwy kryzys, partnerzy będą musieli ustalić, czyje samoloty będą latać, czyi oficerowie dowodzić i czyj skarb państwa za to zapłaci. Porozumienie epatuje poczuciem pilności, ale jego realne wdrożenie może utknąć w martwym punkcie negocjacji dokładnie wtedy, gdy czas ma największe znaczenie.

Pojawia się również kłopotliwa komplikacja prawna. Artykuł 2 początkowo obejmuje każdy zewnętrzny atak zbrojny, ale w kolejnym zdaniu opisuje agresję ze strony „kraju lub grupy krajów”. Huti to zbrojny ruch niepaństwowy, aczkolwiek sponsorowany przez Iran. Nie jest jasne, czy ich uderzenia pociągają za sobą takie same zobowiązania, co bezpośrednia napaść państwa irańskiego. Pierwszy przeciwnik może zatem obnażyć tę niejasność, zanim sojusznicy w ogóle wydadzą rozkaz do marszu.

Dla Arabii Saudyjskiej kalkulacja jest jednak zrozumiała. Jej relacje obronne z Waszyngtonem od dziesięcioleci gwarantują przetrwanie królestwa. Amerykańskie samoloty, systemy obrony powietrznej, zaplecze wywiadowcze i siła dyplomatyczna pozostają aktywami, których ani Turcja, ani Pakistan nie są w stanie zastąpić. Jednak wojna z Iranem i coraz bardziej nieprzewidywacze wahania amerykańskiej polityki regionalnej sprawiły, że ślepa wiara w jedną kartę wydaje się ryzykowna. Rijad chce zyskać zapasowy klucz do sejfu bezpieczeństwa, nawet jeśli pierwotny właściciel wciąż trzyma w nim najsilniejszy zamek.

To polityka zabezpieczająca (tzw. hedging), a nie rozwód z Ameryką. Arabia Saudyjska szuka alternatywnych dostawców, partnerów operacyjnych i wpływów dyplomatycznych, nie rezygnując z profitów płynących z amerykańskiej ochrony. Królestwo przechodzące kosztowną transformację gospodarczą nie ma ochoty odkryć podczas ostrzału rakietowego, że jego główny gwarant jest akurat zajęty gdzie indziej. Dywersyfikacja jest więc ruchem racjonalnym. Prawdziwe pytanie brzmi: przed czym faktycznie ma ubezpieczać ten nowy pakt?

Każdy z sygnatariuszy podchodzi do tej kwestii z zupełnie innej perspektywy strategicznej:

  • Arabia Saudyjska obawia się Iranu, Huti, infrastruktury energetycznej i stabilności w swoim bezpośrednim sąsiedztwie.
  • Turcja koncentruje się na Syrii, ugrupowaniach kurdyjskich, wschodniej części Morza Śródziemnego, walce o przywództwo w świecie muzułmańskim oraz rywalizacji o dominację regionalną z Izraelem.
  • Pakistan ma system nerwowy wciąż powiązany z Indiami, a problemy w Afganistanie i niestabilność wewnętrzna generują dla niego bardziej doraźne wyzwania. Jego siły zbrojne nie mają najmniejszej motywacji, by traktować Jemen jako swój priorytet.

Nie sposób zignorować tej asymetrii. Czy Rijad zaryzykowałby kryzys z Indiami z powodu Kaszmiru? Czy Ankara ruszyłaby do walki z Iranem, gdyby drony Huti uderzyły w saudyjską stację pomp? Czy Islamabad zaangażowałby się w konfrontację Turcji z Izraelem w Syrii?

Każdy taki scenariusz obnażyłby przepaść między uniwersalnym językiem traktatu a partykularnymi interesami jego członków. Sojusze potrafią przetrwać różnice zdań co do taktyki, ale głęboki rozziew w ocenie tego, kto jest właściwym wrogiem, bywa zabójczy.

Co więcej, 26 października wysocy rangą przedstawiciele nowego bloku udali się wspólnie do Teheranu na rozmowy z Irańczykami. Minister obrony Arabii Saudyjskiej, dowódca pakistańskiej armii i szef tureckiego wywiadu negocjowali z państwem, którego sieć pełnomocników stanowi dla Rijadu główne zagrożenie. Ich celem była deeskalacja, a nie przygotowania do wspólnej ofensywy.

Dialog z Iranem ma oczywiście sens, gdy próbuje się odstraszać jego popleczników. Jednak ten gest obnaża fakt, że Pakt z Mekki jest obecnie instrumentem zarządzania kryzysowego, a nie zwartym, antyirańskim blokiem wojskowym.

Posiadanie przez Pakistan arsenału nuklearnego nadaje całej układance osobliwy, wręcz ryzykowny podtekst. Łatwo tu o geopolityczną bzdurę: dysponowanie bronią jądrową to jedno, a rozszerzanie nuklearnego parasola na sojusznika to zupełnie co innego. Pakistan zbudował swój potencjał odstraszania z myślą o Indiach, które dysponują własną bombą. Porozumienie z Mekki nie zawiera żadnego mechanizmu dzielenia się bronią atomową, wspólnego dowódctwa czy jasnej gwarancji odwetu za atak na Saudyjczyków. Każdy, kto maluje Rijad jako beneficjenta pakistańskiej tarczy nuklearnej, unika trudnego pytania o to, czy Islamabad w ogóle miałby odwagę ją otworzyć.

Znacznie realniejsza transformacja może dokonać się na polu konwencjonalnym. Saudyjski kapitał mógłby finansować turecko-pakistańską produkcję zbrojeniową, obronę przeciwrakietową, sieci wywiadowcze, wspólne szkolenia i rozwój rodzimego uzbrojenia. Rozwijający się przemysł obronny Turcji oraz zasoby ludzkie i doświadczenie armii Pakistanu to namacalne atuty. Zapisy traktatu o koprodukcji i transferze technologii mogą przynieść realne efekty – w przeciwieństwie do mglistych obietnic atomowych. Wpływy geopolityczne buduje się poprzez kontrakty serwisowe, oprogramowanie i fabryki amunicji na długo przed wygłoszeniem wielkich deklaracji.

Dla Izraela układ ten stanowi raczej zagadkę niż bezpośrednie zagrożenie. Arabia Saudyjska zdolna do skuteczniejszego opierania się irańskim naciskom zmniejszyłaby podatność regionu na destabilizację, co Jerozolima mogłaby przyjąć z ulgą. Tyle że pakt ten otwiera też Ankarze tylne drzwi do struktur bezpieczeństwa państw Zatoki Perskiej. Turecka obecność wojskowa w Syrii, relacje z Hamasem i coraz bardziej wrogia retoryka wobec Izraela sprawiają, że zacieśniania więzów saudyjsko-tureckich nie można oceniać wyłącznie przez pryzmat Iranu.

Pakistan dodatkowo komplikuje szachownicę. Państwo to w ogóle nie uznaje Izraela, podczas gdy Rijad od lat lawiruje między perspektywą normalizacji stosunków a kwestią palestyńską i własnym bezpieczeństwem. Partnerstwo z Turcją i Pakistanem daje Saudyjczykom dodatkowe pole manewru, pozwalając unikać rozwiązań narzucanych przez USA z udziałem Izraela. Islamabadowi nie w smak są też bliskie relacje Izraela z Indiami, co Ankara może sprytnie wykorzystać do wprzęgnięcia sporów z Izraelem w nurt dyplomacji Zatoki Perskiej.

Żaden z tych scenariuszy nie jest jednak przesądzony. Saudyjscy lideri mają własne cele i nie zamierzają zlecać Turcji prowadzenia swojej polityki zagranicznej.

Pytaniem o wiele większej wagi jest to, czy organizacja deklarująca się jako defensywna z czasem nie przekształci się w jawnie polityczny blok. Jej statut przewiduje mechanizmy stałej koordynacji i ewentualnego rozszerzenia. Koalicja sprawnie zmontowana wokół wspólnych obaw wojskowych łatwo może przeistoczyć się w forum dyplomatyczne koordynujące stanowiska wobec Gazy, Syrii czy działań Izraela.

Z drugiej strony, te same państwa mogą dojść do wniosku, że to właśnie różnice zdań i wzajemna powściągliwość są ceną, jaką warto zapłacić za utrzymanie współpracy. Traktat dopuszcza obie te drogi – zadecyduje o tym praktyka polityczna.

Dla Izraela mądrzej jest śledzić konkretne programy zbrojeniowe, procedury dowodzenia, dostęp do saudyjskich baz i integrację wywiadowczą, niż reagować histerią na każde zdjęcie ze szczytu. Melodramatyczne wrzaski o „nowej osi zła” mogłyby niechcący zmusić partnerów do stworzenia antyizraelskiego monolitu, którego dziś wcale tak gorąco nie pragną.

Porozumienie z Mekki obwieszcza nową erę na Bliskim Wschodzie: amerykańska potęga pozostaje kluczowa, ale straciła monopol na kształtowanie regionalnej architektoniki bezpieczeństwa. Sygnatariusze paktu są potężni, a ich ambicje zasługują na trzeźwą uwagę.

Tyle że potrzeba ochrony Rijadu, apetyt Ankary na strefy wpływu oraz pragmatyzm gospodarczy i strategiczny Islamabadu to trzy zupełnie różne projekty polityczne upchnięte pod wspólną okładką traktatu.

Nowa koalicja dorobiła się już sekretariatu, komitetu i imponującej listy sprzętu. Brakuje jej jednak tego, czego nie kupi żadne ministerstwo obrony: pewności, że jutrzejsze pole bitwy jej partnerzy uznają za własne. Prawdziwym testem dla paktu z Mekki będzie nie to, jak jego członkowie zamierzają prowadzić wojnę, lecz to, którą z wojen będą gotowi nazwać swoją własną.

Trzy mocarstwa, jeden pakt, żadnej wspólnej wojny


Odkryj więcej z Oficjalny blog emigracji 1969

Zapisz się, aby otrzymywać najnowsze wpisy na swój adres e-mail.

Kategorie: Uncategorized

Zostaw odpowiedź Czekam na Twoje przemyślenia! Napisz w komentarzu.

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.