Przyslal Staszek Szpetner,

Podsumowanie w jednym zdaniu

Tekst analizuje psychologiczne i moralne mechanizmy stojące za pochopnym oskarżaniem Izraela o ludobójstwo w Strefie Gazy, argumentując, że dla części społeczeństw Zachodu jest to wygodny sposób na zatuszowanie historycznego ciężaru Holokaustu i uwolnienie się od europejskiej winy poprzez obarczenie nią narodu żydowskiego.

Przyznanie Pokojowej Nagrody Nobla Navi Pillay – która kierowała komisją śledczą ONZ uznającą, że Izrael dopuścił się ludobójstwa w Strefie Gazy – jest w moim przekonaniu czymś znacznie więcej niż tylko wydarzeniem symbolicznym. Stwarza ono okazję do przyjrzenia się niepokojącemu zjawisku: temu, jak poważny zarzut prawny – co do którego Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie wydał jeszcze ostatecznego orzeczenia – zakorzenia się w świadomości społecznej jako fakt bezsporny.

Jednakże kwestią doprawdy interesującą nie jest jedynie to, w jaki sposób oskarżenie przekształca się w powszechnie uznawaną prawdę. Pytanie brzmi: dlaczego znaczne kręgi społeczeństw Zachodu tak chętnie przyjmują właśnie tę narrację? Dlaczego niekiedy odnosi się wrażenie, że wyrok poprzedza proces, a wnioski wyprzedzają dowody i że sama perspektywa napiętnowania państwa żydowskiego najcięższym w świetle prawa międzynarodowego zarzutem budzi entuzjazm, którego nie sposób wyjaśnić wyłącznie troską o los Palestyńczyków?

Chciałbym postawić niepokojącą tezę. Nie jako stwierdzenie faktu dotyczącego motywów jakiejkolwiek konkretnej osoby, lecz jako możliwe wyjaśnienie głęboko zakorzenionego mechanizmu psychologicznego i moralnego – mechanizmu niezwykle wygodnego, a przede wszystkim cynicznego: pragnienia uwolnienia się od historycznego ciężaru Holokaustu.

Od osiemdziesięciu lat koszmar zagłady europejskich Żydów ciąży na sumieniu kontynentu. Obejmuje on nie tylko odpowiedzialność morderców, ale także kolaborantów, milczących, obojętnych i biernych obserwatorów. Całe społeczeństwa musiały zmierzyć się z pytaniem, jak dopuściły do tej straszliwej zbrodni.

A teraz – jak się zdaje – znaleziono rozwiązanie przynoszące odkupienie.

Skoro Żydzi również dopuścili się ludobójstwa, to niczym nie różnią się od tych właśnie narodów, które ich prześladowały i eksterminowały. Historyczna ofiara stała się katem; granica moralna ulega zatarciu, a europejskie sumienie może wreszcie udać się na spoczynek.

Cóż za wspaniały układ. Cóż za elegancka moralna kompensata.

My was eksterminowaliśmy? Wy eksterminowaliście innych. My byliśmy potworami? Okazuje się, że wy również. A skoro wszyscy jesteśmy winni tego samego czynu, być może nikt nie jest już nikomu nic winien.

Rachunki zostały wyrównane. Dług anulowany. Możemy przestać przepraszać.

Aby jednak ten moralny manewr przyniósł skutek, konieczny jest najpierw manewr intelektualny: przekształcenie zarzutu w fakt, oskarżenia w stwierdzenie winy, a sporu prawnego i historycznego – w ostateczne, wiążące rozstrzygnięcie.

A gdy rzeczywistość nie dostosowuje się wystarczająco szybko do treści aktu oskarżenia, pojawia się kolejna pokusa: dopasowania interpretacji prawnej do pożądanego wniosku.

W grudniu 2024 roku Irlandia oficjalnie ogłosiła, że zwróci się do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości o rozszerzenie interpretacji prawnej pojęcia ludobójstwa w ramach postępowania przeciwko Izraelowi. W styczniu 2025 roku przedstawiła nawet swoje stanowisko prawne w tej sprawie.

Irlandia nie zmieniła treści Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, a sam ten krok nie stanowi dowodu na istnienie przestępczego zamiaru. Ewolucja wykładni prawa jest naturalnym elementem pracy sądów. Posunięcie to rodzi jednak fundamentalne pytanie, które należy zadać bez obaw: czy rozszerzamy interpretację prawną, by odkryć prawdę, czy też dlatego, że prawda, której szukamy, została już z góry ustalona?

Ludobójstwo nie jest synonimem brutalnych działań wojennych, masowych zabójstw czy nawet poważnych zbrodni wojennych. To zbrodnia o ściśle określonych znamionach prawnych – z których najważniejszym jest szczególny zamiar zniszczenia chronionej grupy, w całości lub w części, jako takiej.

Ogromne cierpienie Palestyńczyków wymaga rzetelnego zbadania wszelkich podejrzeń o popełnienie zbrodni. Jednak właśnie z tego powodu termin „ludobójstwo” nie może być retoryczną zabawką, a prawo międzynarodowe – moralną plasteliną, którą można dowolnie ugniatać, aż przybierze pożądany kształt polityczny. Celem procesu sądowego jest ustalenie stanu faktycznego, a nie pełnienie funkcji narzędzia PR dla z góry przesądzonego wyroku skazującego.

I tu dochodzimy do sedna sprawy.

Można by argumentować, że Izrael nie reprezentuje światowej społeczności żydowskiej – i z politycznego punktu widzenia jest to słuszne rozróżnienie. Jednak dla antysemity rozróżnienie to stanowi jedynie niedogodność, którą można zignorować.

Żyd mieszkający w Paryżu, Amsterdamie, Warszawie, Krakowie czy Nowym Jorku może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za działania rządu, którego nie wybrał, za wojnę, której nie prowadził, oraz za kraj, którego być może nigdy nawet nie odwiedził.

Państwo Izrael nie reprezentuje politycznie każdego Żyda na świecie. Jednak w oczach antysemity każdy Żyd na świecie reprezentuje Państwo Izrael. Stąd już tylko krok od oskarżenia państwa do napiętnowania całego narodu. Można zacząć od potępienia rządu, a skończyć na moralnym potępieniu Żydów.

Jakże to wygodne. Nie trzeba nawet deklarować się jako antysemita; wystarczy powołać się na moralne oburzenie, język praw człowieka i bezgraniczne przekonanie o własnej prawości.

To właśnie tutaj odżywa dawny mechanizm oskarżenia o mord rytualny. W przeszłości Żyd był „zabójcą Chrystusa”, trucicielem studni i mordercą dzieci. Dziś ten sam schemat może przybierać szacowną szatę prawną i humanitarną, przekształcając oskarżenie wobec Izraela w zbiorowe oskarżenie Żydów.

Niebezpieczeństwo nie tkwi w samym tylko wyrażaniu podejrzeń o ludobójstwo – zarzuty dotyczące poważnych zbrodni wymagają wyjaśnienia. Zagrożenie pojawia się wtedy, gdy oskarżenie krzepnie w prawdę niewymagającą już dowodów, a winę przypisywaną państwu Izrael wykorzystuje się do napiętnowania narodu żydowskiego jako wspólnoty.

W tym kontekście krytyka polityczna może przekształcić się w narzędzie antysemityzmu, nawet jeśli jest ubrana w najbardziej szacowne szaty języka prawnego i moralnego.

I tu pojawia się pytanie, które może być szczególnie niewygodne dla osób nieustannie forsujących te oskarżenia, tak jakby kwestia ta była już rozstrzygnięta:

Czy naprawdę dążycie do sprawiedliwości dla Palestyńczyków, czy też dostrzegacie w tej narracji niezwykle wygodny sposób na zdjęcie z siebie ciężaru odpowiedzialności?

Nie roszczę sobie prawa do zaglądania w sumienie któregokolwiek dziennikarza, prawnika, polityka czy aktywisty. Niemniej jednak zasadne jest przyjrzenie się pokusie natury moralnej, jaką niesie ze sobą określona narracja – bez sugerowania, że każdy, kto się nią posługuje, tej pokusie uległ.

Cóż bowiem może być wygodniejszego niż możliwość stwierdzenia, że naród będący ofiarą Holokaustu sam stał się sprawcą ludobójstwa? Czy istnieje bardziej elegancki sposób na zatuszowanie ciężaru historycznej winy?

I w tym właśnie tkwi najbardziej ponura ironia: w imię sprawiedliwości, moralności i praw człowieka rzeczywiste cierpienie Palestyńczyków może stać się surowcem służącym do oczyszczenia europejskiego sumienia.

Palestyńczycy stają się narzędziem w moralnej grze pozorów, niemającej nic wspólnego z ich własnym cierpieniem. Żydom po raz kolejny przypisuje się zbiorową winę. Europa zaś może łudzić się, że wreszcie zdołała zrzucić historyczny ciężar, który tak mocno ciążył na jej sumieniu.

Historia nie działa jednak jak księgowy rejestr. Nie ma tu mowy o kompensowaniu win ani o uzyskaniu rozgrzeszenia poprzez potępienie innych.

Nawet gdyby Izraelowi udowodniono popełnienie najcięższych zbrodni, nie umniejszyłoby to ani o jotę odpowiedzialności sprawców Holokaustu, ich kolaborantów oraz społeczeństw, które umożliwiły jego realizację.

Oskarżanie Izraela nie poprawia moralnego wizerunku Europy. Potępienie Żydów nie oczyszcza z winy tych, którzy ich prześladowali.

Jeśli zaś ktoś znajduje w tej narracji moralne ukojenie, powinien uważnie przyjrzeć się jej prawdziwej naturze.

Nie da się oczyścić europejskiego sumienia, plamiąc sumienie żydowskie.

Problem nie tkwi jedynie w sumieniu, które dąży do potępienia Żydów; problem tkwi w sumieniu, które wymaga ich potępienia, by udzielić sobie rozgrzeszenia.