Jak historyczne tradycje przeniosły nienawiść do Żydów we współczesność

Serge Milshtein

„Historia nie jest nauczycielem, lecz strażnikiem: niczego nie uczy, a jedynie karze za to, że nie wyciąga się z niej wniosków”. — Wasilij Kluczewski

Niedawno w internecie rozprzestrzeniło się nagranie z hiszpańskiego festiwalu, na którym przechodnie odpowiadają dziennikarzom na pytania o znaczenie zwrotu „zabijanie Żydów” (matar judíos). Niektórzy rozmówcy zaczynają otwarcie żartować z Holokaustu, przywracając tym samym temu wyrażeniu jego najgorsze, dosłowne znaczenie. W nagraniu padają m.in. takie sformułowania:

• „Wrzućcie ich wszystkich do pieca” (Meterlos a todos en el horno).
• Młoda kobieta dodaje ze śmiechem: „A jeśli krzyczą, to nie jest to pizza” (Y si gritan no es una pizza). Jest to bezpośrednie odniesienie do popularnego w kręgach antysemickich „żartu”: „Jaka jest różnica między Żydem a pizzą? Pizza nie krzyczy, gdy wkłada się ją do pieca”.
• Na pytanie dziennikarza, ilu „Żydów” (czyli szklanek lemoniady) już „zabili”, pewien mężczyzna odpowiada: „Aż sześć milionów” (Pues así… así hasta seis millones).
• Kobieta poza kadrem podpowiada ze śmiechem: „Jak szczury” (Como ratas).

Tradycja ta jest historycznie związana z miastem León w północnej Hiszpanii, a konkretnie z dzielnicą Barrio Húmedo, która w średniowieczu była tętniącym życiem centrum społeczności żydowskiej. Obecnie w León i okolicach podczas Wielkiego Tygodnia (Semana Santa) pije się lokalny koktajl – lemoniadę leoneską (Limonada leonesa), przygotowywaną na bazie czerwonego wina, soku z cytryny, cukru i cynamonu.

Tradycja „Matar judíos” a wielkanocne pogromy

W lokalnym slangu picie tego napoju nazywa się właśnie „matar judíos”. Miejscowi mówią do siebie: „Chodźmy zabić kilku Żydów”, co w ich dialekcie oznacza po prostu wyjście na szklankę lemoniady. Wyrażenie to ma jednak mroczne pochodzenie sięgające XV wieku.

W średniowiecznej Hiszpanii podczas Wielkiego Tygodnia nastroje antysemickie sięgały zenitu. Chrześcijanie obwiniali Żydów o ukrzyżowanie Jezusa, co regularnie prowadziło do krwawych pogromów.

Pogrom z 1449 roku: Szlachcic Suero de Quiñones zorganizował atak na dzielnicę żydowską w León pod pretekstem „pomsty za Chrystusa”. Jego prawdziwym celem było jednak zamordowanie wierzycieli, u których był zadłużony na ogromne sumy. W Wielki Czwartek, wykorzystując religijne wzburzenie tłumu, doprowadził do rzezi, w wyniku której zniszczono dokumenty dłużne, a wielu Żydów straciło życie. Świętując swój krwawy „sukces”, szlachcic wraz z poplecznikami udał się na libację alkoholową.

Dla hiszpańskich Żydów Semana Santa była najniebezpieczniejszym czasem w roku. Kazania pasyjne, opisujące mękę pańską, podsycały mit o „narodzie bogobójców”. Rozemocjonowany tłum po wyjściu z kościoła często kierował się prosto do juderii (dzielnicy żydowskiej). Żydzi próbowali chronić się, ryglując drzwi i okna, co jednak rzadko okazywało się skuteczne.

„Czystość krwi” i testy lojalności

Po roku 1492 i wydaniu dekretu z Alhambry, który nakazywał Żydom opuszczenie kraju lub chrzest, sytuacja uległa dalszemu skomplikowaniu. Nawróceni Żydzi (conversos) byli nieustannie podejrzewani przez Inkwizycję o potajemne kultywowanie judaizmu. Wprowadzone ustawy o „czystości krwi” (Limpieza de sangre) spychały ich na margines życia publicznego.

W atmosferze paranoi publiczne okazywanie nienawiści do Żydów stało się strategią przetrwania dla wielu osób o żydowskich korzeniach:

• Testy lojalności: Wykrzykiwanie antysemickich haseł i ostentacyjne picie wina w Wielkanoc było sposobem na udowodnienie sąsiadom: „Jestem starym chrześcijaninem, nie mam z nimi nic wspólnego”.
• Znaki rozpoznawcze: W León lemoniadę podawano często z wieprzowiną (chorizo, jamón). Publiczne spożywanie produktów trefnych stanowiło dla Inkwizycji najlepszy dowód na „prawdziwe” nawrócenie.

Echa przeszłości: Judasz i grzechotki

Inne regiony Hiszpanii również pielęgnują specyficzne zwyczaje:

• Quema de Judas (Spalenie Judasza): Tradycja palenia kukły Judasza w Wielkanoc. Historycznie kukły te posiadały karykaturalne żydowskie rysy. Współczesnym echem tego zwyczaju było niedawne spalenie kukły premiera Izraela, Benjamina Netanjahu, w mieście Alfaro.
• Językowe uprzedzenia: Słowo judiada wciąż widnieje w słowniku Królewskiej Akademii Języka Hiszpańskiego (RAE) jako określenie „okrutnego czynu lub niesprawiedliwości”.
• Matracas (Grzechotki): Drewniane instrumenty, którymi dzieci i dorośli robili hałas na ulicach. Zwyczaj ten nazywano hacer ruido para matar a los judíos („robić hałas, by zabić Żydów”).

Dźwięk grzechotek miał symbolicznie zastępować milczące w tym czasie dzwony kościelne, ale na ulicach stawał się narzędziem terroru akustycznego. Dla Żydów zamkniętych w swoich domach był to sygnał zbliżającego się pogromu. Hałas pod oknami uniemożliwiał modlitwę i sen, będąc formą publicznego upokorzenia. Co najgorsze, w proceder ten masowo angażowano dzieci, ucząc je od najmłodszych lat, że Żydzi są wrogami, których należy „ogłuszać” i eliminować.

Mit o „zabójstwie Boga”

Koncepcja zbiorowej winy Żydów za śmierć Jezusa (teologicznie zwana deicydem) nie istniała od początku chrześcijaństwa. Przez pierwsze dziesięciolecia był to wewnętrzny spór wewnątrz judaizmu. Mit bogobójstwa ukształtował się później, gdy Kościół potrzebował wyraźnego odróżnienia się od swojej macierzy oraz chciał zademonstrować lojalność wobec Imperium Rzymskiego (zdejmując winę z Piłata i obarczając nią żydowskich buntowników).

Dopiero w 1965 roku, po tragicznych doświadczeniach Holokaustu, Kościół katolicki podczas Soboru Watykańskiego II (deklaracja Nostra Aetate) oficjalnie odrzucił koncepcję zbiorowej winy narodu żydowskiego. Choć teologia się zmieniła, wiekowe tradycje i uprzedzenia zakorzenione w kulturze ludowej okazały się znacznie trwalsze. Dzisiejsze żarty o „piecach” czy „szczurach” pokazują, że dawne demony wciąż są obecne w hiszpańskiej przestrzeni publicznej.

Matar Judíos: Anatomia hiszpańskiego antysemityzmu