Autor Sheri Oz

Zapomniany dokument z 2005 roku, który podważa narrację o „więzieniu pod gołym niebem”

Jednym z najczęściej powtarzanych twierdzeń na temat Strefy Gazy jest to, że Izrael wycofał się stamtąd w 2005 roku tylko po to, by przekształcić ją w „więzienie pod gołym niebem”. Twierdzenie to utrzymuje się głównie dlatego, że z publicznej dyskusji zniknął kluczowy fragment historii.

Krótko mówiąc:

Zaledwie dwa miesiące po zakończeniu przez Izrael wycofania się ze Strefy Gazy Izrael i Autonomia Palestyńska osiągnęły porozumienie, w którym pośredniczyła sekretarz stanu USA Condoleezza Rice, a które miało umożliwić Gazie otwarty i aktywny udział w światowej gospodarce.

Co zapamiętałem z tamtego okresu

Pamiętam, że słyszałem, iż po wycofaniu się Strefy Gazy miała mieć port morski, a być może nawet lotnisko. Kiedy zapytałem o to podczas wykładu wygłoszonego przez jednego z architektów wycofania się ponad dekadę temu, prelegent odrzucił ten pomysł bez wahania. Opuściłem to wydarzenie, zastanawiając się, czy może źle to zapamiętałem.

Doszedłem do wniosku, że ktoś zaangażowany w proces wycofania się musi wiedzieć o tym więcej niż ja. Jednak myśl, że Strefa Gazy miała mieć port morski i lotnisko, nie dawała mi spokoju przez te wszystkie lata.

Odnalezienie dokumentu

Wszystkie oskarżenia wysuwane pod adresem Izraela od 7 października w końcu skłoniły mnie do poszukiwania dowodów: albo to wszystko sobie wyobraziłem, albo dobrze to zapamiętałem.

Znalazłem porozumienie i załączyłem kopię dokumentu w formacie PDF na końcu tego artykułu.

Zasadniczo 15 listopada 2005 r. Izrael i Autonomia Palestyńska podpisały Porozumienie w sprawie przemieszczania się i dostępu (AMA). Miało ono na celu usprawnienie przepływu osób i towarów po wycofaniu się Izraela ze Strefy Gazy, przy jednoczesnym uwzględnieniu kwestii bezpieczeństwa Izraela.

Zobowiązania obejmowały: funkcjonowanie przejścia granicznego w Rafah między Strefą Gazy a Egiptem pod nadzorem międzynarodowym, modernizację przejść granicznych w celu ułatwienia palestyńskiego eksportu i importu oraz połączenie Strefy Gazy z terytoriami Autonomii Palestyńskiej na Zachodnim Brzegu za pomocą konwojów autobusów i ciężarówek.

Moje wspomnienie dotyczące budowy portu morskiego znalazło potwierdzenie. Ponadto uznano znaczenie ponownego otwarcia lotniska w Strefie Gazy, a rozmowy na temat rozwiązań bezpieczeństwa, które miałyby to umożliwić, miały być kontynuowane.

W ujęciu całościowym postanowienia te opisują uzgodnione ramy zwiększania powiązań Strefy Gazy ze światem zewnętrznym. Ówczesne oceny ekonomiczne przewidywały, że w przypadku poprawy swobody przemieszczania się i dostępu w Strefie Gazy nastąpi wzrost zatrudnienia, rozszerzy się eksport produktów rolnych i przemysłowych oraz nastąpi powrót do dodatniego wzrostu gospodarczego.

Porozumienie AMA było wyraźnie uzależnione od współpracy w zakresie bezpieczeństwa. Wyraźnie wskazuje na to raport ONZ przygotowany w oczekiwaniu na wycofanie się Izraela:

W dokumencie Banku [Światowego] z 23 czerwca [2004 r.] zauważono, że „aby społeczność darczyńców mogła opowiedzieć się za znacznym złagodzeniem obecnego reżimu blokady, konieczny jest maksymalny wysiłek Autonomii Palestyńskiej na rzecz wypełnienia jej zobowiązań w zakresie bezpieczeństwa wynikających z Mapy Drogowej”. […] jasne jest, że ożywienie sektora prywatnego nie nastąpi w środowisku nękanym konfliktem z Izraelem i bezprawiem wewnętrznym.

W związku z tym pod koniec 2005 r. oczekiwano, że swoboda przemieszczania się, handel i rozwój gospodarczy ulegną rozszerzeniu, o ile środki bezpieczeństwa będą przestrzegane.

Należy zauważyć, że wycofanie się nie położyło kresu wszystkim formom izraelskiej kontroli nad Strefą Gazy. Izrael zachował kontrolę nad przestrzenią powietrzną, bezpieczeństwem morskim oraz niektórymi funkcjami bezpieczeństwa zewnętrznego. Porozumienie AMA nie zniosło tych ustaleń. Miało ono raczej na celu rozszerzenie swobody przemieszczania się osób i towarów w ramach tych szerszych ram bezpieczeństwa.

Porozumienia o przemieszczaniu się i dostępie (AMA) nie należy mylić z tym, co ostatecznie miało miejsce w terenie. Było to porozumienie, które ustanawiało ramy i kierunek działania, a nie gwarantowało konkretnych rezultatów. Kilka jego postanowień zostało wdrożonych jedynie częściowo, podczas gdy inne nigdy nie wyszły poza etap planowania, zanim sytuacja bezpieczeństwa uległa pogorszeniu.

Krótki okres obowiązywania Porozumienia w sprawie przemieszczania się i dostępu

Tabela 1 przedstawia chronologię wydarzeń od momentu wycofania się Izraela ze Strefy Gazy. Przyczyny samego wycofania się wykraczają poza zakres niniejszego artykułu i zasługują na osobne omówienie

Z chronologii wynika również, że wdrażanie Porozumienia AMA niemal natychmiast napotkało trudności. Niektóre wynikały z ciągłych incydentów związanych z bezpieczeństwem, podczas gdy inne odzwierciedlały praktyczne wyzwania związane z realizacją złożonego porozumienia międzynarodowego.

Tabela 1. Kalendarium od wycofania się do upadku porozumienia AMA

2000–2005 Trwające ataki rakietowe i inne działania bojowników podczas drugiej intifady.

15 sierpnia – 12 września 2005 r. Izrael zakończył jednostronne wycofanie się ze Strefy Gazy, ewakuując około 8 000 cywilnych mieszkańców pochodzenia żydowskiego i usuwając wszystkie instalacje wojskowe z terytorium Strefy.

15 listopada 2005 r. Izrael i Autonomia Palestyńska (AP), przy mediacji Stanów Zjednoczonych, osiągają porozumienie w sprawie przemieszczania się i dostępu (AMA). Porozumienie AMA przewiduje otwarcie przejścia granicznego w Rafah, usprawnienie przejść handlowych, konwojów autobusowych i ciężarówek między Strefą Gazy a Zachodnim Brzegiem, budowę portu morskiego oraz rozmowy na temat ponownego otwarcia lotniska.

25 listopada 2005 r.Przejście graniczne w Rafah zostaje otwarte pod nadzorem Misji Unii Europejskiej ds. Pomocy Granicznej (EUBAM).

Koniec 2005 r. – początek 2006 r.Trwają prace nad planowaniem pozostałych postanowień, ale ich wdrażanie ulega spowolnieniu w obliczu ciągłych palestyńskich ataków rakietowych i rosnącej niestabilności politycznej w Strefie Gazy. System konwojów między Gazą a Zachodnim Brzegiem nigdy nie zostaje uruchomiony. Nie rozpoczynają się prace nad portem morskim. Rozmowy dotyczące lotniska nie posuwają się naprzód.

25 stycznia 2006 r.Hamas wygrywa wybory do Palestyńskiej Rady Legislacyjnej (PLC), pokonując Fatah. Zmienia to radykalnie otoczenie polityczne, w którym miała działać AMA.

18 lutego 2006 r.Nowo wybrani członkowie PLC składają przysięgę. Izrael, Stany Zjednoczone i Unia Europejska odmawiają współpracy z rządem kierowanym przez Hamas, o ile ten nie wyrzeknie się przemocy, nie uzna Izraela i nie zaakceptuje wcześniejszych porozumień.

29 marca 2006 r.Złożono przysięgę członkom gabinetu Hamasu, tworząc nowy rząd palestyński.

25 czerwca 2006 r.Po miesiącach nieustannego ostrzału rakietowego ze Strefy Gazy na gospodarstwa rolne i miasta w południowym Izraelu bojownicy Hamasu przekraczają granicę z Izraelem, zabijają dwóch izraelskich żołnierzy i porywają Gilada Shalita. Izrael rozpoczyna operację „Letnie Deszcze”.

26 czerwca 2006 r.Izraelska blokada morska i zamknięcie przejścia w Rafah z powodu alarmów bezpieczeństwa. EUBAM zawiesza działania. Przejście w Rafah jest ponownie otwierane sporadycznie w ciągu 2006 r., a jego zamknięcia wynikają zarówno z izraelskiej, jak i egipskiej koordynacji działań bezpieczeństwa.

Lato–jesień 2006 r.Realizacja pozostałych postanowień porozumienia AMA praktycznie ulega zastojowi.

9 czerwca 2007 r. Egipt zamyka przejście graniczne w Rafah.

14 czerwca 2007 r. Po kilku dniach walk, w trakcie których doszło m.in. do zrzucania przedstawicieli Autonomii Palestyńskiej z dachów budynków, Hamas siłą przejmuje kontrolę nad Strefą Gazy od Autonomii Palestyńskiej. Hamas kontroluje obecnie Strefę Gazy; Fatah kontroluje Autonomię Palestyńską na Zachodnim Brzegu.

Od czerwca 2007 r. Izrael i Egipt nakładają surowsze ograniczenia graniczne na Strefę Gazy, ponieważ założenia, na podstawie których negocjowano porozumienie AMA, nie są już zgodne z potrzebami bezpieczeństwa żadnej ze stron. Porozumienie AMA zostaje wyprzedzone przez bieg wydarzeń, a projekty dotyczące portu morskiego i lotniska znikają z agendy dyplomatycznej.

Należy zauważyć, że nawet przed wyborami w styczniu 2006 r. realizacja porozumienia była już utrudniona z powodu ciągłych ostrzałów rakietowych ze Strefy Gazy na południowy Izrael. Ponadto przejście graniczne w Rafah nie zostało zamknięte na stałe w czerwcu 2006 r., lecz dopiero rok później. Rola Egiptu w zakresie bezpieczeństwa dwustronnego stanowiła istotną część porozumienia AMA, a Egipt zamknął przejście w Rafah, aby zapobiec przemytowi broni oraz działalności Hamasu i Bractwa Muzułmańskiego na Synaju.

Historia toczy się naprzód, a nie wstecz.

Nie da się przywrócić straconych szans z lat 2005–2006. Nie ma też możliwości dowiedzenia się, czy Strefie Gazy udałoby się stać się wyobrażonym „Singapurem Morza Śródziemnego”.

W każdym razie nie o to dzisiaj chodzi. Po 7 października nie ma już powrotu. Aby Izrael mógł ponownie opuścić Strefę Gazy – o ile w ogóle to nastąpi – konieczne byłyby dziesięciolecia budowania zaufania poprzez reedukację ludności.

Znaczenie pamięci o Porozumieniu w sprawie przemieszczania się i dostępu dzisiaj

Porozumienie AMA pokazuje, że wizja bezpośrednio po wycofaniu się nie zakładała trwałej izolacji Strefy Gazy, lecz raczej jej integrację z globalną gospodarką.

Aby zrozumieć dzisiejszy konflikt, aby zrozumieć blokadę lądową i morską, należy uwzględnić w dyskusji pierwotnie wytyczoną ścieżkę oraz przyczyny jej porzucenia.

P.S. Podczas badania Porozumienia w sprawie przemieszczania się i dostępu uderzyło mnie, jak bardzo logika leżąca u jego podstaw przypomina logikę niedawnego porozumienia między Izraelem a Libanem. Oba opierają się na tej samej przesłance: najpierw bezpieczeństwo, a dopiero potem większa swoboda przemieszczania się i rozwój gospodarczy. Czy nowsze porozumienie sprawdzi się lepiej niż AMA, dopiero się okaże.

Izrael zgodził się zbudować port morski w Strefie Gazy. Potem do władzy doszedł Hamas