autor Chana

W piątek, 13 marca, Ali Larijani spacerował ulicami Teheranu podczas publicznego wiecu. Sądził, że otoczenie cywilów zapewni mu nietykalność przed izraelskim atakiem. Zaledwie kilka dni później już nie żył.

8 stycznia postawiłam pytanie, które definiuje dzisiejszą rzeczywistość: czy reżim osiągnął punkt, z którego nie ma odwrotu? Wtedy odpowiedź brzmiała: jeszcze nie. Dziś, dwa miesiące później, sytuacja uległa diametralnej zmianie. Obserwujemy strukturalne napięcie obejmujące wiele warstw jednocześnie — stan, który historycznie zwiastuje upadek. Proces ten nie jest jednak jednorazowym wydarzeniem, lecz sekwencją rozpoznawalnych etapów.

Trzy fazy upadku systemu

Aby system totalitarny uległ rozkładowi, muszą zostać spełnione konkretne warunki. Choć nie zawsze występują w idealnej kolejności, zazwyczaj wpisują się w poniższy schemat.

1. Demonstracje – niezbędne, lecz nie decydujące

Masowe protesty to najbardziej widoczny sygnał niezadowolenia. Destabilizują system psychologicznie, ale same w sobie rzadko go obalają. Iran wielokrotnie przechodził tę fazę (m.in. w styczniu 2026 r.) bez upadku władzy. Powód jest prosty: dopóki państwo zachowuje monopol na przemoc i sprawny aparat przymusu, może stłumić nawet ogromne niepokoje. W marcu 2026 r. Iran wykroczył już poza tę fazę. Dziś kluczowe nie jest to, ile osób wychodzi na ulice, ale czy reżim wciąż posiada narzędzia, by je kontrolować.

2. „Zabezpieczanie się” elit – pierwsze pęknięcie

To faza znacznie ważniejsza i mniej widoczna. Gdy system słabnie, elity zaczynają dyskretnie przygotowywać się na „jutro”. Przenoszą aktywa za granicę, ewakuują rodziny i nawiązują kontakty z podmiotami zagranicznymi.

Proces ten trwa w Iranie od miesięcy. Doniesienia o dyplomatach ubiegających się o azyl oraz urzędnikach — w tym o wyznaczonym na następcę Mojtabie Chameneim — transferujących majątek poza kraj, przybierają na sile. System tracący wewnętrzną spójność i pewność siebie zaczyna gnić od środka, choć w tym stanie może trwać jeszcze lata.

3. Utrata zdolności do przymusu – punkt krytyczny

Reżim upada ostatecznie wtedy, gdy nie jest w stanie wyegzekwować własnych rozkazów. Dopóki policja stawia się na służbie, a żołnierze strzelają do tłumu, system trwa. Gdy jednak pojawia się wahanie, rozkazy są ignorowane, a dowódcy przestają ufać podwładnym — konstrukcja runie. I to jest moment, w którym obecna sytuacja w Iranie staje się bezprecedensowa.

Oznaki wewnętrznego rozłamu

Do niedawna doniesienia o problemach w służbach bezpieczeństwa były incydentalne. Obecnie obraz ten ulega zmianie. Według źródeł wywiadowczych wewnątrz aparatu panuje mrok: masowe dezercje, doraźne egzekucje za nielojalność, sabotaże w jednostkach rakietowych oraz czystki.

Pojawiają się raporty o ciałach funkcjonariuszy znajdowanych w miejscach publicznych, noszących ślady tortur. Ofiarami mają być członkowie IRGC, wywiadu i armii. Nawet jeśli tylko część tych informacji jest prawdziwa, wniosek pozostaje jeden: reżim nie walczy już tylko z wrogiem zewnętrznym, ale z paraliżującą, wewnętrzną nieufnością.

Strategia „odcięcia głowy”

Wojna rozpoczęła się 28 lutego od uderzenia w sam rdzeń — eliminacji ajatollaha Chameneiego i jego najbliższego otoczenia. Była to strategiczna próba dekapitacji władzy. System przetrwał pierwszy cios, ale sukcesja pogłębiła chaos. Mojtaba Chamenei, mianowany po walkach frakcyjnych nowym Najwyższym Przywódcą, od dwóch tygodni nie pojawił się publicznie. W systemach autorytarnych próżnia informacyjna oznacza słabość. Władca, którego nie słychać, przestaje istnieć w świadomości poddanych.

Ali Larijani: Strategiczny filar

Gdy formalne kierownictwo zawodziło, system stabilizował się wokół doświadczonych graczy. Ali Larijani był kimś więcej niż urzędnikiem — pełnił rolę pomostu między polityką a wojskiem. W izraelskich mediach określano go jako faktycznego koordynatora „irańskiego reżimu terroru”. Jego eliminacja przez Izrael 18 dni po wybuchu wojny to kolejny potężny cios w ośrodek decyzyjny.

Jednoczesna likwidacja dowództwa formacji Basidż — głównego narzędzia kontroli społecznej — paraliżuje reakcję na niepokoje i potęguje chaos w strukturze dowodzenia.

Ironia i dezinformacja

Po ataku premier Benjamin Netanjahu ogłosił rozbicie „gangsterskiej mafii IRGC”, dając Irańczykom nadzieję na odzyskanie losu w swoje ręce. Sytuacja ta niesie ze sobą uderzającą ironię. Kilka dni wcześniej irańska propaganda kolportowała fałszywą wiadomość o śmierci Netanjahu. Kiedy ten pojawił się na nagraniu, kupując kawę w Jerozolimie, wielu uznało to za dzieło AI. Dwa dni później to Larijani — który sam groził Trumpowi eliminacją — przestał istnieć. Kontrast między kreowaną propagandą a rzeczywistością stał się dla reżimu druzgocący.

Co przyniesie jutro?

Wszystko wskazuje na istnienie skoordynowanego planu między USA, Izraelem a irańską diasporą pod wodzą Rezy Pahlaviego. Przekaz dla Irańczyków ewoluował: z „nie wychodźcie na ulice podczas bombardowań” na „zbliża się moment ostatecznego wystąpienia”.

Reza Pahlavi buduje struktury przyszłej władzy. 16 marca ogłoszono utworzenie Komisji ds. Sprawiedliwości Przejściowej pod przewodnictwem noblistki Shirin Ebadi. Ma ona rozliczyć dekady łamania praw człowieka przez Republikę Islamską.

System pod maksymalną presją

Mimo tych wstrząsów, ogłaszanie natychmiastowego upadku byłoby przedwczesne. System irański jest nadmiarowy, zaprojektowany tak, by przetrwać stratę liderów. Jednak zbieg kilku czynników: braku widocznego przywództwa, paranoi w elitach i erozji aparatu przymusu, tworzy mieszankę wybuchową. To faza, w której mnożą się błędy, a paranoja dyktuje decyzje.

Czy to punkt bez powrotu?

Dwa miesiące temu odpowiedź brzmiała „nie”. Dzisiaj wskaźniki sugerują, że reżim zbliża się do progu, za którym upadek staje się nieunikniony. W systemach totalitarnych taki koniec następuje nagle. Reżim irański wciąż stoi, ale grunt pod nim przestał być stabilny. Nadchodzące tygodnie rozstrzygną, czy pęknięcia te doprowadzą do niekontrolowanej reakcji łańcuchowej. Pamiętajmy: każdy reżim wydaje się niewzruszony, dopóki nagle nie przestaje istnieć.

LARIJANI WYELIMINOWANY — CZY IRAŃSKI REŻIM WCHODZI W FAZĘ KOŃCOWĄ?