W książce „Tajemnica pana Cukra” odtworzyłam, najdokładniej jak umiałam, przebieg pogromów, które miały miejsce w Polsce w drugiej połowie lat trzydziestych.

Najmniej  wnikliwie opisałam pogromy w Czyżewie i Brańsku, ponieważ w swojej powtarzalności nie byłyby ciekawą lekturą.

Ale to błąd, ponieważ obie te miejscowości leżą w województwie białostockim, i za cztery lata staną się sceną najkrwawszej zbrodni jakiej dokonali Polacy-chrześcijanie na żydowskich sąsiadach.

Jedwabne, Radziłów, Wąsosz ,Szczuczyn, Rajgród, Goniądz, Brańsk. Wszystkie te nazwy padają w mojej książce. Wszędzie tam bito, okradano, podpalano a  nawet mordowano ludzi na cztery, pięć lat przed Zagładą.

W XXI wieku, chcąc zdjąć współodpowiedzialność  za zbrodnię, przerzuca się całkowitą winę za wydarzenia z lipca i sierpnia  1941 roku na Niemców. To oni zmusili Polaków do mordowania swych dobrych, żydowskich sąsiadów.

To kłamstwo, choć wydaje się teraz twarde ,i trudne do ruszenia, jak każde- prędzej czy później upadnie…

Pamięć ludzka jest zawodna, umierają ostatni świadkowie. Ale paradoksalnie- upływ czasu nie wymazuje przeszłości. Wręcz przeciwnie. Dostęp do dokumentów z epoki z jednej strony i , oddalenie, dystans z drugiej-pozwalają na dokładniejsze przyjrzenie się przeszłości, głębszą analizę tego co się stało.

Już nie musimy pytać: dlaczego, jak to się stało? Jak to było możliwe? Bo wiemy, że jako ludzie zdolni jesteśmy do wszystkiego. I do bohaterstwa trudnego do wyobrażenia i do okrucieństwa nie spotykanego u innych gatunków  w świecie przyrody.

Teraz możemy przejść do kolejnego etapu.

Wbrew temu co po wyborach 2015 roku dzieje się w Polsce, wbrew „polityce historycznej”- bo to tylko chwila, nie pierwsza zresztą, gdy propaganda ma zastąpić informację, i naprawdę szkoda czasu na reaktywne  działania, strzępienie języka i pióra na udowadnianie komuś, że jeśli zasłoni sobie oczy i przestanie widzieć świat wkoło- to ani świat, ani on-nie znika?

To nawet trochę wstydliwe- wiedzieć kolejne zastępy dorosłych ludzi, którzy nie mają choćby elementarnej odwagi cywilnej.

A to właśnie ona potrzebna jest do przejścia tego następnego etapu.

Nie można opowiedzieć NASZEJ wspólnej historii pomijając niezręczne fragmenty.

I to niezręczne dla obu stron. Niezręczne, niewygodne, niekiedy paskudne.

Profesor Tadeusz Kotarbiński w apogeum oczadzenia nienawiścią, w latach 30. XX. Wieku, sam będąc obiektem napaści- i to nie tylko słownych- ze strony obrońców czystej rasy i wielkiej Polski powiedział: „nie ma co, trzeba się brać do samoobrony, bo znikąd obrona nie przyjdzie, skoro znikąd nie przychodziła na czas po dziś dzień. Nie bić w odwet, tylko nie dawać bić. Zasłaniać napastowanych, rozbrajać napastników. Tam się ustala pokojowy modus vivendi, gdzie obrona dzielniejsza jest od napastników.”

Trudne słowa?  Albo sens? Przecież to takie oczywiste- nie wolno pozwolić na niesprawiedliwość, na okrutną i głupią przemoc.

Profesorowi Kotarbińskiemu chodziło o upokarzanie, bicie, a nawet zabijanie studentów na wyższych uczelniach- ze względu na pochodzenie. To niewinnie brzmiące „numerus clausus” albo ”getto ławkowe” było domeną  inteligencji, mieszczanie bawili się chętniej w „bojkot ekonomiczny”, a  chłopi w, przepraszam za słowo- zwyczajną kradzież gdy przyszła ku temu okazja.

Każda z tych rozrywek była oczywiście świetnie usprawiedliwiona i wytłumaczona, tu nikt nie obrywał za darmo, połamane kości, zniszczone sklepy i brak perspektyw były w pakiecie z wiarą, nadzieją i miłością, a najważniejsza z nich, to właśnie ta miłość…

Zarzucano mi już wiele razy, że kłamię, że naciągam fakty, że  szukam taniej sensacji, że Polska nie była jedynym krajem, w którym tak traktowano Żydów. Z jakiegoś powodu- nie robi to na mnie żadnego wrażenia.

Cenię rozmowy, uwielbiam dyskusję- ale nie bawię się w pyskówki i przepychanki.

Dla mnie największym symbolem odrębności masowego mordowania ludzi na terenie Polski są Obozy Zagłady.

Nie Auschwitz-Birkenau, bo tam, mam przynajmniej takie przeczucie, kłęby czarnego dymu duszą każdego kto przejdzie bramę.

Ale te Obozy, które trwają w zupełnej ciszy, na zupełnych peryferiach pamięci.  Sobibor, Bełżec, Treblinka…

Mijany przez jadących Autostradą A2 w tysiącach samochodów dziennie – Chełm nad Nerem.

A najbardziej zapomniane, zakopane przy drodze, albo w masowych grobach są ciała mieszkańców Sztetli, obdarte z ubrań, z godności, z historii, kiedy przyszedł dzień „likwidacji getta”.

O! Jak bardzo nie cierpię tego słowa, tak jak ”transportów”, tak jak „ofiar”  znieczulanie,  uprzedmiotowienie  w języku to właśnie pierwszy etap wymazywania ze świata ludzi.

Więc teraz, zaczynamy opowiadać historię osób, z imionami, nazwiskami, z twarzami.  To wcale nie jest trudne!

I chyba dlatego- najtrudniejsze do przyjęcia. Kiedy już nie ma żadnych „Żydów” tylko –jeden za drugim, człowiek, człowiek, człowiek. Tak jak ci z Brańska Podlaskiego, tłuczeni kamieniami, kłonicami i drągami 23 sierpnia 1937 roku przez wyznawców wielkiej Polski narodowej:

Jacha Pytlakówna, lat 17: wybite oko, naderwana powieka, wylew krwi, wstrząs mózgu; Mejer Brener, lat 41: liczne rany na całym ciele; Chaim Hersz Majke , lat 70: ciężka rana głowy; Berek Szulman, lat 50: ciężka rana głowy; Bejla Smurżyńska, lat 40: ciężka rana głowy; Chasia Wrona, lat 60: złamana ręka; Jechanon Bergerman, lat 40: ciężka rana głowy; Rachela Płotnicka, lat 40: obrażenia całego ciała; Rywka Miedzwiedziowa, lat 75: ciężko ranna w ramię; Alter Braude, lat 70: ciężka rana głowy; Dwojra Saszynówna, lat 17: rana głowy; Motel Szczupakiewicz, lat 42: rana cięta głowy; Chaja Hinda Szczupakiewiczowa, lat 70: rany tłuczone na całym ciele; Brajdlna Kapłanowa, lat 40: rany ręki; Perla Kusarska, lat 47: rany tłuczone ręki; Mordka Truś, lat 74: rany cięte głowy; Brajndla Zelcerowa, lat 40: rana głowy; Abram Jaskółka, lat 40: rany cięte prawego ramienia; Nacha Rypko, lat 20: rany tłuczone głowy; Gutman Przedmiejski, lat 90: rany głowy; Jakub Man, lat 55: ogólny paraliż na tle wstrząsu nerwowego.

Ostatecznie, żydowscy mieszkańcy Brańska zostali zamordowani w listopadzie 1942 roku. Kto ich zabijał?

Co się stanie, gdy zaczniemy mówić o przeszłości-nie o takiej, jaką chcielibyśmy mieć, ale o tej, która BYŁA?

DLACZEGO umierali z głodu ludzie w małych gettach, które nawet nie były otoczone sznurkiem od reszty miasteczka??

Dlaczego w gettach wyjedzone były nawet chwasty rosnące na podwórkach, a obok na polach  trwały żniwa? W sadach dojrzewały owoce, ale w gettach nie było nic, bo żydowskie dzieciaki objadły zielone jabłka gdy tylko było je widać? W czasie wykopków-fury ziemniaków jechały do gospodarstw, a w getcie szukano obierek-żeby ugotować zupę?

Bo skończyły się pieniądze. Bo nie było już czego wymienić na mąkę, na ziemniaki, buraki, cebulę.

Bo skończyły się pieniądze, a INNEJ waluty nie było. Nie było miłości, współczucia. Nie było człowieka.

Więc teraz, całkiem poważnie proponuję- przejście do następnego etapu.  Do uświadomienia sobie- że to nie jacyś „oni”, że „to nie my!”.

To my.

To ja.

Nie, nie jesteśmy odpowiedzialni za to co robili nasi dziadkowie, rodzice, wujkowie. Co robili przed wojną, w czasie okupacji, po 1944 roku. Czy byli narodowcami, komunistami, katolikami czy ateistami. Czy byli w oenerze czy w ub. Czy aresztowali czy byli aresztowanymi.

Ale to my, i tylko my jesteśmy odpowiedzialni za to- co robimy z tą wiedzą. Czy mamy odwagę zmierzyć się z przeszłością, tą złą, podła, głupią, i żyć uczciwie?