Autor Przemyslaw Wiszniewski

Zbliża się 58. rocznica wydarzeń Marca ’68. Główne obchody odbywają się tradycyjnie 8 marca, upamiętniając studencki wiec na Uniwersytecie Warszawskim oraz początek antysemickiej kampanii władz PRL.

Główne wydarzenia w Warszawie (8 marca 2026)

Uniwersytet Warszawski:

Oficjalne uroczystości rozpoczynają się o godzinie 12:00 na Kampusie Głównym (Krakowskie Przedmieście) pod tablicą upamiętniającą marzec 1968 roku.

Dworzec Gdański:

Tradycyjne spotkanie pod tablicą pamiątkową (o godz. 12:00), organizowane m.in. przez Fundację Shalom oraz Teatr Żydowski. Jest to symboliczne miejsce pożegnań osób zmuszonych do emigracji.

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: Instytucja ta regularnie organizuje programy edukacyjne, pokazy filmowe (np. film „Marzec ’68”) oraz dyskusje poświęcone pomarcowej emigracji.

Tło historyczne

Wydarzenia marcowe z 1968 roku były kryzysem politycznym zapoczątkowanym protestami studentów w obronie wolności słowa i relegowanych kolegów (m.in. Adama Michnika). Odpowiedzią władz była brutalna pacyfikacja protestów oraz masowa kampania antysemicka, która doprowadziła do wyjazdu z Polski ok. 13 tysięcy osób pochodzenia żydowskiego w latach 1968–1971.

Bezpośrednim impulsem do protestów w 1968 roku było zdjęcie z afisza „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka, wystawianych w Teatrze Narodowym.

„ANTYSYJONIZM” – PRYKRYWKA ANTYSEMITYZMU

Głównym hasłem propagandowym wydarzeń Marca ’68, oddającym charakter ówczesnej nagonki antysemickiej, było:

„Syjoniści do Syjamu” (często występujące w parze z „Syjoniści do Izraela”). Inne popularne hasła i slogany z tego okresu to:

„Syjoniści pisze się przez 'Ż'” – hasło to demaskowało intencje władz, pokazując, że pod terminem „antysyjonizm” krył się w rzeczywistości państwowy antysemityzm.

„Oczyścić partię z syjonistów” – element walki frakcyjnej wewnątrz PZPR. „Literaci do pióra, studenci do nauki, syjoniści do Izraela” – hasło skierowane przeciwko uczestnikom protestów i środowiskom intelektualnym. „Babel – wylęgarnia syjonizmu” – atak na warszawski klub Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce.

W oficjalnej retoryce Władysław Gomułka używał określenia „piąta kolumna” w stosunku do osób pochodzenia żydowskiego, co stanowiło ideologiczne paliwo dla kampanii. Wydarzenia te doprowadziły do masowej emigracji około 13–15 tysięcy obywateli polskich pochodzenia żydowskiego.

LEWICA JAKO SPADKOBIERCA MOCZARA

Teza o przejęciu antysyjonizmu od Mieczysława Moczara przez obecną lewicę jest przedmiotem ożywionych dyskusji publicystycznych i historycznych, jednak w nauce dominuje pogląd o różnych źródłach i odmiennej naturze tych dwóch zjawisk.

Chociaż oba nurty posługują się terminem „antysyjonizm”, dzielą je fundamentalne różnice:

1. Źródła i kontekst ideologiczny

Mieczysław Moczar (Marzec ’68):

Jego antysyjonizm miał charakter nacjonalistyczny i ksenofobiczny. Służył walce o władzę wewnątrz PZPR (frakcja „partyzantów”) i był formą państwowego antysemityzmu ubranego w retorykę lojalności wobec PRL. Moczar łączył komunizm z polskim szowinizmem, skierowanym przeciwko osobom pochodzenia żydowskiego jako „obcym”.

Obecna lewica:

Współczesny antysyjonizm lewicowy (często nazywany „nowym antysemityzmem” przez krytyków) wyrasta z postkolonializmu i walki o prawa człowieka. Skupia się na krytyce polityki państwa Izrael wobec Palestyny, postrzegając konflikt w kategoriach ucisku kolonialnego, a nie etnicznej niechęci typowej dla Moczara.

2. Kierunek ataku

Moczar:

Celem byli obywatele polscy pochodzenia żydowskiego, których oskarżano o brak patriotyzmu i bycie „piątą kolumną”. Był to antysyjonizm wewnętrzny, skierowany przeciwko własnym sąsiadom.

Współczesna lewica:

Atakuje głównie Izrael jako strukturę państwową i militarną. Choć przeciwnicy zarzucają tej postawie maskowanie antysemityzmu, jej retoryka odwołuje się do uniwersalnych wartości (sprawiedliwość społeczna, wolność narodów), a nie do narodowego szowinizmu.

3. Argumenty o kontynuacji

Publicyści prawicowi oraz niektórzy badacze wskazują jednak na pewne punkty wspólne, które mogą sugerować „dziedziczenie” pewnych wzorców:

Język propagandy:

Mechanizm odróżniania „złego syjonisty” od „dobrego Żyda” (często fikcyjny w praktyce Marca ’68) bywa porównywany do dzisiejszego odcinania się od antysemityzmu przy jednoczesnej ostrej krytyce Izraela.

Zbieżność geopolityczna:

Oba nurty (choć z innych powodów) kwestionują prawo Izraela do obecnej formy państwowości.

Obecna lewica nie „przejęła” antysyjonizmu od Moczara w sensie ideologicznym – jej korzenie tkwią w zachodnim ruchu New Left i teorii postkolonialnej. Jednak krytycy zauważają, że niektóre mechanizmy retoryczne i skutki społeczne obu postaw mogą być do siebie łudząco podobne.

ZBLIŻENIE ANTYSEMICKIE PRAWICY Z LEWICĄ W TEORII PODKOWY

Choć skrajna prawica i lewica w Polsce wywodzą się z fundamentalnie różnych systemów wartości, w ostatnich latach (2024–2025) można zaobserwować zjawisko „zbliżenia narracyjnego” w kwestii krytyki państwa Izrael. Zjawisko to, często tłumaczone politologiczną teorią podkowy, sprawia, że obie strony sceny politycznej posługują się podobną retoryką, mimo innych motywacji.

Główne punkty zbieżne i różnice:

Oskarżenia o zbrodnie wojenne:

Zarówno przedstawiciele skrajnej prawicy (np. Konfederacja Korony Polskiej), jak i lewicy (np. Nowa Lewica) używają wobec działań Izraela w Strefie Gazy określeń takich jak „ludobójstwo” czy „faszyzm”.

Wydarzenia polaryzujące:

Śmierć polskiego wolontariusza w Gazie w kwietniu 2024 roku stała się momentem, w którym obie strony jednym głosem oskarżyły Izrael o celowe działanie, co odnotował m.in. ambasador Izraela w Polsce, wskazując na wspólny front ekstremów.

Motywacje prawicy:

Skrajna prawica często łączy krytykę Izraela z tradycyjnymi kliszami antysemickimi, teoriami spiskowymi o „żydowskim wpływie” oraz obroną polskiej polityki historycznej (np. sprzeciw wobec roszczeń mienia).

Motywacje lewicy:

Środowiska lewicowe opierają swój antysyjonizm na ideologii antykolonialnej, walce o prawa człowieka i solidarności z uciskanymi mniejszościami (Palestyną), starając się odcinać od uprzedzeń rasowych czy religijnych.

Kwestia antysemityzmu:

Eksperci wskazują, że o ile prawicowy antysemityzm jest głębiej zakorzeniony historycznie, o tyle na lewicy pojawia się nowa fala „antysemityzmu antysyjonistycznego”, gdzie krytyka polityki Izraela bywa wykorzystywana jako moralne przyzwolenie na powielanie negatywnych stereotypów o Żydach.

Obie grupy mówią dziś podobnym językiem w kwestii potępienia Izraela, co tworzy wrażenie jedności, mimo że dla prawicy celem bywa naród żydowski jako taki, a dla lewicy – polityka państwowa Izraela.

Przemysław Wiszniewski

członek Zarządu „Otwartej Rzeczpospolitej”

Stowarzyszenia przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii