Kiedy ktoś wymachuje mi przed nosem „raportem ONZ”, odpowiadam: zacznijmy może od pierwszej czytanki. Organizacja Narodów Zjednoczonych powstała w 1945 roku z deklaratywnym marzeniem, by „uchronić przyszłe pokolenia od klęski wojny”. Doprawdy, można się wzruszyć przy czytaniu. A jak to wyglądało naprawdę ? Już od pierwszej minuty wbudowano w ten gmach polityczny bezpiecznik dla silnych państw. Związek Radziecki przy stole nie miał jednego krzesła, miał ich de facto trzy: Moskwa plus dwa odrębne miejsca dla republiki Ukraińskiej i Białoruskiej . To nie był żaden „folklor historyczny”, tylko realne głosy i mandaty w Zgromadzeniu Ogólnym, zapisane czarno na białym w dokumentach członkowskich. Ten drobiazg pokazuje logikę całego systemu: mają być surowe zasady, owszem, ale też miękkie wyjątki; równość państw w Karcie i nierówność w polityce. Karta Narodów Zjednoczonych ogłasza dumnie suwerenność i „pokojowe załatwianie sporów”, a do członkostwa dopuszcza państwa „miłujące pokój” i akceptujące zobowiązania wynikające z Karty. Jaki piękny wzór do naśladowania. Taki szkolny. Ale realny wstęp do klubu wygląda niestety tak: rekomendacja Rady Bezpieczeństwa (gdzie pięciu stałych członków ma weto), a dopiero potem głosowanie Zgromadzenia. Jeśli któryś z wielkich powie „nie” – to „miłość pokoju” może sobie poczekać w szatni.

Tak działa polityka, a ONZ jest jej najbardziej ceremonialną salą, oj, tak. Powszechne nieporozumienie zaczyna się wtedy, gdy miesza się trzy różne byty: sądy międzynarodowe, mechanizmy polityczne i niezależne procedury eksperckie.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (ICJ) to jedyny sąd powszechny dla sporów między państwami, jego wyroki są wiążące tylko dla stron konkretnej sprawy, czyli – opinie doradcze – chociaż bardzo głośne medialnie, nie są prawnie wiążące. W ogóle. To jest prawo. Obok mamy politykę: Zgromadzenie Ogólne (jeden kraj – jeden głos) i Radę Bezpieczeństwa (P5 z wetem), które wydają rezolucje. Rezolucja polityczna nie jest wyrokiem sądu. Wreszcie mamy tzw. „specjalne procedury” Rady Praw Człowieka – setki raportów autorstwa „niezależnych ekspertów” (wolontariuszy, nieetatowych, artystów, wykładowców etc., niebędących personelem ONZ). To nie są więc sędziowie, nie prowadzą żadnego postępowania dowodowego jak sąd, ich opinie nie mają absolutnie mocy wyroku – to stanowiska i analizy, często pisane z bardzo konkretną agendą.

Kto powołuje te „procedury? Rada Praw Człowieka (HRC) – 47 państw wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne. Czy trzeba mieć nienaganne standardy, by zasiadać w radzie „od praw człowieka”? W teorii, tak: godność, równość, wolności. A jak jest naprawdę? W Radzie regularnie zasiadają państwa, które własnych obywateli traktują jak zasób naturalny. To dlatego HRC potrafi w tym samym zdaniu pouczać demokrację i nagradzać autorytaryzm – bo to ciało polityczne, a nie jakaś moralna wyrocznia. Dlaczego jedne konflikty dostają „błękitne hełmy”, a inne nie? Bo o misji pokojowej decyduje Rada Bezpieczeństwa, i znów wracamy do polityki wetowania. Korea – klasyka – 1950 roku Zgromadzenie uruchamia tryb „Uniting for Peace”, gdy weto paraliżuje Radę; Suez 1956 – pierwszy duży kontyngent pokojowy, gdy nasi wielcy uznali, że to im się politycznie opłaca. Zasadniczo, gdy P5 się zgadzają (albo nie blokują), jest mandat; gdy się nie zgadzają, to go nie ma. Nie ma żadnej automatycznej „moralna wyrzutni”, która wystrzeliwuje siły ONZ, kiedy dzieje się zło. Jest układ tylko układ sił.

A teraz deser: „raporty” stają się kijem w rękach ludzi, którzy nigdy nie czytali ani Karty, ani statutu ICJ, ani nawet noty o tym, czym są „specjalne procedury”. I tacy delikwenci dowiedzą się z mediów, że wreszcie jest dokument komisji lub sprawozdawcy i ogłaszają wszemi wobec: „wyrok zapadł”! Nie, nie zapadł. Raport nie jest wyrokiem, rezolucja nie jest wyrokiem, tweet eksperta ONZ również nim nie jest. Wyrokiem jest wyrok. I tylko w sprawie toczącej się przed właściwym sądem.

Gdy wchodzimy na grunt Izraela, nierównowaga staje się bezczelnie widoczna. W kalendarzu HRC Izrael jest zawsze obecny, gwiazda zobowiązuje (agenda item 7), jakby świat praw człowieka kończył się na linii brzegowej Morza Śródziemnego. W głosowaniach Zgromadzenia Ogólnego „rekord” potępień Izraela jest nie do porównania z traktowaniem tradycyjnych sprawców rzezi, tortur i obozów. Zapytacie dlaczego? Bo w Zgromadzeniu działa wyłącznie arytmetyka bloków: organizacje regionalne, grupy polityczne, sojusze surowców i dyplomatyczne „wymiany”. Jedni głosują przeciw Izraelowi, bo tak „wypada” w ich koalicji, inni, bo to moneta przetargowa w zupełnie innej rozgrywce. To jest prawo większości bez odpowiedzialności. A odpowiedzialności wymaga prawo, nie polityka. „Dlaczego prawa człowieka nie są warunkiem członkostwa?”, – ktoś zapyta. Odpowiem brutalnie i zgodnie z prawdą: bo ONZ nigdy nie była od sprawiedliwości, tylko od równoważenia interesów. Karta mówi: „Miłujące pokój państwa, akceptujące zobowiązania” i „dobrej wiary w ich wykonywaniu”. Egzamin z praw człowieka nie istnieje, istnieje decyzja polityczna: rekomendacja Rady Bezpieczeństwa i głosowanie Zgromadzenia. Jeśli większość uzna, że kraj X „miłuje pokój”, to kraj X siada w ławach i głosuje, nawet jeśli w tym samym czasie więzi w łagrach opozycję i strzela do demonstrantów. I cóż daje ta przynależność? Legitymizację, dostęp do forów, możliwość budowania koalicji, prawo nominowania swoich ludzi do ciał traktatowych i komisji, a w najlepszym (czyli najgorszym) wypadku – osłonę polityczną, gdy trzeba coś „przegłosować” lub zablokować. Dlatego właśnie tak ważne jest, by odróżniać: sądy (ICJ/ICC) od rad i zgromadzeń; wyroki od opinii; fakty od raportów. Bo inaczej będziemy skazani na jeden wielki performans, w którym „raport” staje się papierowym wyrokiem, a ten papier mieli ludziom sumienie.

„A co z wysyłaniem armii ONZ?”- słyszę. Spójrzmy na zasady: misje pokojowe opierają się na trzech filarach: zgodzie stron, bezstronności i ograniczonym użyciu siły (samoobrona i obrona mandatu). Peacekeeping nie jest narzędziem do egzekwowania wyroków, tylko mechanizmem gaszącym pożar bez wchodzenia w rolę policji świata. Dopiero „peace enforcement” (wymuszanie pokoju) zakłada twarde środki i działa tylko z mandatu Rady Bezpieczeństwa, zwykle w trybie rozdziału VII Karty. Znowu wracamy do politycznej bariery veta. Gdzie nie ma zgody wielkich, nie ma misji. Gdzie jest zgoda, są niebieskie hełmy i konferencje prasowe.

A teraz praktyka dla dyskutantów z internetu: jeśli ktoś macha wam przed nosem „raportem komisji” i ogłasza, że „ONZ już rozstrzygnęła”, to zapytajcie spokojnie: czy to jest raport specjalnej procedury (ekspert wolontariusz), rezolucja (organ polityczny), opinia doradcza ICJ (niewiążąca), czy wyrok ICJ (wiąże tylko strony sprawy)? Czy autor raportu jest sędzią? Czy prowadził postępowanie dowodowe z kontradyktoryjnym wysłuchaniem stron? Czy istnieje możliwość środka odwoławczego? Jeśli na trzy z tych pytań słyszysz bełkot, wiesz już, że rozmówca wziął publicystykę za prawo.

Na koniec, dla porządku, wróćmy do symboli. Francesca Albanese, sprawozdawczyni HRC – nie jest sędzią, nie jest urzędniczką ONZ etatowo opłacaną, nie wydaje wyroków. Jej raporty są opiniami; brzmią jak akty oskarżenia, ale nie mają żadnej mocy prawnej. A gdy podczas uroczystości we Włoszech padły słowa o izraelskich zakładnikach, a ona przewróciła oczami i zganiła gospodarza, by „tego więcej nie mówił”, zobaczyliśmy esencję: dla części „systemu praw człowieka” ofiara ma narodowość. Ta scena powinna wisieć w każdym podręczniku do edukacji o ONZ – obok rozdziału o tym, że w Radzie Praw Człowieka zasiadają państwa, które nie zdałyby elementarnego testu godności własnego obywatela.

I jeszcze jedno, jeśli prawa człowieka mają być fundamentem, to nie można ich traktować jak menu à la carte. Albo obowiązują zawsze, także wobec Żydów, albo są tylko wygodnym rekwizytem w politycznym teatrze. ONZ stworzono po to, by zapobiegać wojnom; rzeczywiście bywa narzędziem deeskalacji i mediacji. Ale co do reszty, to forum interesów. Kto chce zrozumieć rezolucje w sprawie Izraela, niech najpierw przeczyta listę członków HRC i instrukcję obsługi weta w Radzie. Kto chce zrozumieć „raporty”, niech najpierw odróżni sąd od wolontariusza. A kto chce krzyczeć na ulicy – niech na Boga najpierw przeczyta Kartę, zanim znów pomyli papier z prawem, a prawo z propagandą.

I co, dla niektórych zbyt ciężkie lądowanie?

ONZ