Zachodni dyskurs od lat buduje wygodny obraz: Gaza to chaos i ekstremizm, Autonomia Palestyńska to umiarkowanie i państwowość w zalążku. To fundamentalne nieporozumienie – mylenie realiów klanowej struktury z projekcją narodowego państwa.

Autonomia Palestyńska (AP) nie działa jak państwo – działa jak system klanowej protekcji podtrzymywany z zewnątrz pieniędzmi darczyńców i policyjną koordynacją bezpieczeństwa z Izraelem. To fasada instytucjonalna, która istnieje, ponieważ wszyscy interesariusze – Ramallah, Izrael, darczyńcy i diaspora – mają powody, by ją utrzymać.

„Palestyńskość”, w rozumieniu zachodnich uniwersytetów i organizacji pozarządowych, jest projektem ideologicznym, nie opisem realnych więzi społecznych.

Architektura terytorialna: Iluzja terytorium

Podział A/B/C z Oslo II z 1995 roku zaprojektowano jako tymczasowy mechanizm „bezpiecznego przekazania” odpowiedzialności.

• Strefa A: Gęsto zaludnione ośrodki palestyńskie.
• Strefa B: Tereny mieszane, administracja palestyńska.
• Strefa C: Strategiczną głębia Izraela – Dolina Jordanu, korytarze drogowe, strefy osiedli.

Celem było uniknięcie próżni bezpieczeństwa i utrzymanie zdolności natychmiastowej reakcji na terroryzm. To, co miało trwać pięć lat, zostało utrwalone. Nie dlatego, że strony spierały się o każdy kilometr, lecz dlatego, że proces polityczny rozbił się o dogmat „prawa powrotu”.

W latach 2000–2008 Izrael przedstawiał koncepcje obejmujące ponad 90% Zachodniego Brzegu (plus cała Gaza) z rekompensatami terytorialnymi i korytarzami ciągłości. Ich przyjęcie wymagałoby jednak akceptacji pokoju bez realizacji masowego „powrotu” i bez narracji o demontażu państwa żydowskiego. To był – i pozostaje – punkt nie do przejścia dla elit politycznych AP i diaspory.

Autonomia Palestyńska składa się z ok. 169 funkcjonalnych enklaw (stref A i B) rozdzielonych obszarami kontrolowanymi przez Izrael (strefa C). To system terytorialnie nieciągły, projektowany pierwotnie z powodów bezpieczeństwa.

Porozumienie Oslo II przewidywało, że w okresie przejściowym Izrael zachowa „pełną odpowiedzialność za bezpieczeństwo zewnętrzne, granice i porządek publiczny na obszarach nieprzekazanych Autonomii”. W praktyce oznaczało to, że miasta i miasteczka palestyńskie zostały otoczone terenami pozostającymi pod kontrolą izraelską, tworząc system „wysp administracyjnych” połączonych drogami, nad którymi kontrolę zachował IDF.

Jak zauważa International Crisis Group w raporcie Inside Gaza: Clans, Families and Power (2024), „rozczłonkowanie terytorialne Zachodniego Brzegu nie jest efektem spontanicznego rozwoju osadnictwa, lecz elementem pierwotnej architektury bezpieczeństwa zbudowanej w logice Oslo”.

• Perspektywa izraelska: Mapa bezpieczeństwa.
• Perspektywa palestyńska: Mapa ograniczeń.
• Perspektywa Zachodu: Mapa narracyjna (obraz „rozbitego narodu”).

Łączna powierzchnia stref A i B to około $2\,200\,\text{km}^2$ i $3,2\,\text{mln}$ mieszkańców – mniej więcej tyle co region Lizbony. Różnica jest zasadnicza: Lizbona to ciągłe terytorium, Autonomia to archipelag 169 wysp administracyjnych.

Europa widzi „naród bez państwa”, podczas gdy mapa pokazuje rozproszony układ zależnych ośrodków administracyjnych, funkcjonujących w przestrzeni, nad którą ostateczną kontrolę sprawuje Izrael.

Fatah: od terroryzmu do klientelizmu

Fatah – niegdyś organizacja terrorystyczna – stał się dziś aparatem patronatu. Miejsca pracy, koncesje i awanse są narzędziami lojalności, nie odpowiedzialności.

Według danych AMAN Coalition i Carnegie Endowment, aż 70% wydatków AP pochłaniają pensje, z czego około 35% trafia do struktur bezpieczeństwa.

Mahmoud Abbas, wybrany w 2005 roku, rządzi dekretem od wygaśnięcia kadencji w 2009. Nie zarządza terytorium – zarządza siecią zależności. Jego „władza” maleje z każdym kilometrem od Ramallah: w Nablusie dominują milicje, w Hebronie notable i rody.

Im mniejsza legitymacja wewnętrzna, tym większa protekcja zewnętrzna.

Koordynacja bezpieczeństwa z Izraelem, będąca konsekwencją Oslo, jest racjonalnym filarem ograniczania terroryzmu. To ona tłumaczy izraelskie wejścia do stref A i B i aresztowania osób z Hamasu, Islamskiego Dżihadu, ale też z frakcji Fatahu. Dla mediów to symbol „okupacji”, w rzeczywistości – wspólna struktura bezpieczeństwa, bez której fala zamachów byłaby nie do opanowania.

Klanowa mapa Zachodniego Brzegu

W Autonomii obywatelstwo nie jest rdzeniem lojalności – jest nim hamula, czyli klan. Tylko przez ten pryzmat da się zrozumieć, kto naprawdę kontroluje miasta, przepływy gospodarcze i aparat bezpieczeństwa.

To konfederacja rodów, nie aparat państwowy. Abbas rządzi nimi nie autorytetem, lecz funduszami i przywilejami.

Tożsamość mierzona ankietą

Sondaże rutynowo pytają o „poczucie palestyńskości” i „stosunek do rozwiązania dwupaństwowego”, zakładając istnienie tożsamości narodowej. Problem polega na metodologii: kwestionariusze są projekcją zachodniego pojęcia „obywatelstwa” na społeczeństwo, w którym lojalność wobec rodu, religii i miejsca zamieszkania ma pierwszeństwo.

Jeszcze bardziej jaskrawy jest przykład badań nad tzw. prawem powrotu:

• W diasporze (Europa, Ameryka Płn.): ponad 85% deklaruje, że „nie zrezygnuje z prawa powrotu”.
• Na Zachodnim Brzegu: liczba ta spada poniżej 40%.

Dlaczego? Bo dla diaspory to symbol tożsamości i narzędzie nacisku politycznego. Dla mieszkańców – abstrakcja bez funkcjonalnego znaczenia. Im dalej od Hebronu, tym silniejsza wiara w mit powrotu.

Palestyna jako spektakl

To, co widzi zachodni odbiorca (np. Ahed Tamimi z flagą), to inscenizacja polityczna, nie rzeczywistość. Ten obraz jest produkowany z myślą o europejskiej percepcji, która chce zobaczyć bunt, ale nie system klanowy, który ten bunt organizuje.

Dla klanowej elity to narzędzie komunikacji z Zachodem. W świecie realnym flaga jest biletem wstępu do NGO, fundacji i uczelni – nie do państwa, które nie istnieje.

Istnieją dwa równoległe obrazy:

1. Palestyna emocji: z flagą i hasztagiem.
2. Palestyna realna: z oligarchami, pałacami i miliardami dolarów ulokowanymi w klanowych sieciach.

Na wzgórzu nad Nablusem, w pałacu Beit Falasteen („Dom Palestyny”), mieszka Munib al-Masri – nazywany „królem Nablusu” lub „palestyńskim Rothschildem”. Jego majątek szacuje się na około $5\,\text{mld}$ dolarów. Pałac al-Masriego, zbudowany na wzór rezydencji palladiańskich, mieści kolekcję dzieł Picassa i Modiglianiego. Ten świat istnieje obok „biedy okupacji”.

Państwo z wyobraźni Paryża

Kiedy zachodni polityk mówi o „państwie Palestyna”, pyta o projekt zrodzony w europejskiej wyobraźni, nie w realiach Ramallah czy Hebronu.

Autonomia nie posiada jednolitej armii, prawa ani obywatelstwa. To sieć równoległych lojalności i interesów. Wśród samych klanów nie ma ani zaufania, ani mechanizmu arbitrażu. Każdy ma swoich sponsorów, ale żaden nie ma legitymacji do reprezentowania całości.

Mahmoud Abbas jest figurantem systemu, nie jego autorem. Zachód utrzymuje go, by udawać, że „proces pokojowy” trwa. Im bardziej jest bezsilny, tym bardziej potrzebny.

Po jego śmierci Autonomia się zdezintegruje: Nablus przejmą oligarchowie, Hebron – notable, Jenin – milicje, Ramallah – aparat biurokratyczny.

Podsumowanie:

• Autonomia nie jest państwem, lecz mechanizmem przetrwania.
• Fatah nie jest ruchem narodowym, lecz aparatem klientelizmu.
• „Palestyńskość” nie jest opisem realnych więzi, lecz projektem ideologicznym diaspory i Zachodu.

To jest owo fundamentalne nieporozumienie – pomylenie mitu z rzeczywistością, projekcji z analizą, moralnego komfortu z politycznym realizmem. Prawdziwy realizm zaczyna się tam, gdzie kończy się projekcja.

Wszystkie wpisy Katarzyny TUTAJ

Na zdjęciu: „król Nablusu” Munib al-Masri na tle swojego pałacu.