Wojciech Czuchnowski

Film dokumentalny „XI. Nie bądź obojętny”, będący poruszającym testamentem ** Mariana Turskiego**, nie zostanie wyemitowany przez TVP w rocznicę jego śmierci (18 lutego 2026 r.). Choć film uznawany jest za wybitny, władze telewizji publicznej uznały go za zbyt ryzykowny politycznie, czyniąc z niego współczesny „półkownik”.

Twórcy i kulisy powstania filmu

Dokument zrealizowała trójka artystów, w dużej mierze za własne pieniądze (budżet wyniósł 1,8 mln zł):

• Andrzej Wolf – reżyser i scenarzysta, dla którego motywacją był obozowy numer jego babci.
• Andrzej Krakowski – współtwórca filmu.
• Majka Elczewska – współtwórczyni filmu.

Produkcja trwała do ostatnich miesięcy życia Mariana Turskiego. Jak podkreśla Hanna Machińska (b. zastępczyni RPO), Turski widział film dwa miesiące przed śmiercią i go zaakceptował, wprowadzając jedynie drobne uwagi.

Dlaczego film budzi tak wielkie emocje?

Dokument łączy wspomnienia Turskiego z Auschwitz z drastycznymi obrazami archiwalnymi oraz współczesną krytyką polityczną. Autorzy narazili się niemal wszystkim stronom:

1. Kontrowersje polityczne: W filmie zestawiono mechanizmy dehumanizacji z wypowiedziami współczesnych polityków: Andrzeja Dudy (o ideologii LGBT), Jarosława Kaczyńskiego (o mikrobach roznoszonych przez uchodźców) oraz Donalda Trumpa.
2. Kwestia Izraela i Gazy: Podczas pokazu w Muzeum Polin oburzenie wyraził naczelny rabin Polski Michael Schudrich. Powodem było pokazanie migawek z Gazy oraz logotypu telewizji Al-Dżazira w kontekście współczesnych ludobójstw.
3. Drastyczne obrazy: Film zawiera brutalne materiały archiwalne, w tym filmy kręcone przez Niemców pokazujące tortury, palenie zwłok i eksperymenty na noworodkach. Jedna z przedstawicielek potencjalnego sponsora stwierdziła, że po seansie „będzie musiała poddać się terapii”.

Decyzja TVP: „To by była bomba”

Decyzję o wstrzymaniu emisji podjął dyrektor generalny TVP Tomasz Sygut, opierając się na opinii Marka Zająca (wicedyrektora programowego TVP Historia). Zając, choć niezwykle ceni postać Turskiego, uznał, że „to jest po prostu zły czas na takie filmy”, a stacja nie chce wywoływać kolejnej „wojny w polskim politycznym bagnie”.

Obawy potęguje presja ze strony KRRiT oraz skargi minister Agnieszki Jędrzak z Kancelarii Prezydenta, która inne filmy o tematyce żydowskiej w TVP nazywała „antypolską manipulacją”.

Przesłanie, które miało wybrzmieć

Głównym motywem filmu jest analiza pogardy i upokorzenia. Turski ostrzega, że zło wyrasta powoli, a „zwykli ludzie” zmieniają się w oprawców, gdy dają się zainfekować językiem nienawiści.

„Jeżeli słowo może wzbudzać nienawiść, jeżeli może podżegać… to trzeba wiedzieć, gdzie jest ta cienka granica” – mówi w filmie Turski.

Zamiast nowego dokumentu, TVP Historia pokaże 18 lutego bezpieczniejszy film o Turskim z 2013 roku autorstwa Michała Bukojemskiego.

Oto szczegóły dotyczące scen, które zostały usunięte lub zmodyfikowane w tzw. „przyciętej” wersji filmu, o której wspomina Wojciech Czuchnowski:

Co usunięto z dokumentu?

Z obawy przed eskalacją konfliktów dyplomatycznych i politycznych, autorzy zdecydowali się na pewne ustępstwa w montażu:

• Wątek Izraela: Wycięto postać ministra spraw zagranicznych Izraela, który zapowiadał bezwzględny odwet po ataku Hamasu. W jego miejsce wstawiono wypowiedź polityka z Iranu zapowiadającego zniszczenie państwa żydowskiego (co miało prawdopodobnie zrównoważyć wydźwięk filmu).
• Granica polsko-białoruska: Usunięto sekwencje pokazujące polskich żołnierzy na granicy. Autor artykułu wspomina, że stało się to po interwencji Radosława Sikorskiego, który miał okazję obejrzeć film wcześniej.
• Incydent z krową: Wycięto słynne fragmenty konferencji prasowej z udziałem Mariusza Kamińskiego i Mariusza Błaszczaka, na której pokazywano drastyczne zdjęcia mające rzekomo przedstawiać imigranta kopulującego ze zwierzęciem.
• Drastyczność Holocaustu: Z części historycznej usunięto najbardziej brutalne obrazy, które zdaniem krytyków „naruszały intymność ofiar” (np. najbardziej szokujące ujęcia nagich ciał poddawanych torturom).

Co pozostało w filmie?

Mimo nacisków, w filmie zachowano kilka kluczowych i kontrowersyjnych momentów, które ostatecznie zdecydowały o tym, że TVP nie chce go wyemitować:

• Donald Trump: Pozostały fragmenty, w których nazywa on imigrantów „zwierzętami”.
• Andrzej Duda: Zachowano wypowiedź o tym, że „LGBT to nie ludzie, lecz ideologia”.
• Jarosław Kaczyński: Pozostawiono fragmenty o uchodźcach przynoszących „pasożyty i pierwotniaki”.
• Polscy neofaszyści: Obrazy z demonstracji narodowych, na których padają hasła o „czystej rasie”.

Marek Zając z TVP zaznaczył jednak, że mimo tych zmian film wciąż jest zbyt „wybuchowy”, a dalsze wycinanie scen nie ma sensu, ponieważ jest to dzieło autorskie i ma swoje granice ingerencji.

Artykul zostal skrocony przy pomocy AI Gemini

„XI. Nie bądź obojętny” – Testament Mariana Turskiego na półce w TVP