IR MEDINA (MIASTO-PAŃSTWO)

*Polis (l. mn. poleis) to starogrecki termin oznaczający „miasto”, „miasto-państwo” lub „cytadelę”, odnoszący się do centralnego obszaru miejskiego wraz z okolicznym terytorium, funkcjonujący jako samorządna wspólnota polityczna.

Z Tel Awiwem jestem związana od momentu lądowania samolotu na lotnisku w Lod (moja emigracja z Wrocławia 22.04.1968 r.) aż do dzisiaj. Wprawdzie studiowałam na Uniwersytecie w Jerozolimie, ale moje cotygodniowe przyjazdy do Rodziców i znajomych zawsze kończyły się w Tel Awiwie.

Co więcej, moi Rodzice od wylądowania w Lod do ostatniego dnia życia mieszkali pod jednym adresem: Newe Szaret (Drom Zahala), ulica Adirim 4. Naszymi miejscami spotkań były wtedy: róg ulic Dizengoffa i Arlozorova oraz oczywiście księgarnia państwa Edmunda i Ady Neusteinów przy ulicy Allenby 94 – legendarne miejsce spotkań intelektualistów i pisarzy, z którym wiążą się najlepsze wspomnienia… Pamiętasz?

Obecnie zainicjowałaam unikalny program edukacyjny MY TLV – naukę historii Tel Awiwu poprzez nazwy jego ulic.

Współczesny Izrael to kraj pełen superlatywów. Odbudował żydowską ojczyznę, stworzył jedną z najsilniejszych armii świata i zyskał przydomek „Narodu Startupów”. Izraelczycy wynaleźli przełomowe technologie, takie jak nawadnianie kropelkowe, stworzyli uwielbiane przekąski (np. Bambę) i konsekwentnie plasują się w czołówce 20 najbogatszych gospodarek pod względem PKB na mieszkańca.

Jednak pośród tych zadziwiających osiągnięć jedno wyróżnia się nie tylko innowacyjnością, ale i odwagą: Tel Awiw. To, co nieco ponad sto lat temu było odludnym pasem wydm, stało się – jak to ujął National Geographic – „Miami nad Morzem Śródziemnym”: kwitnącą, nowoczesną metropolią. Jego historia to nie tylko rozwój urbanistyczny, ale przede wszystkim świadectwo wizji, odwagi i nieustępliwego ducha, który definiuje współczesny Izrael.

Historia Tel Awiwu

Podczas pierwszej aliji w latach 80. XIX wieku, gdy żydowscy imigranci zaczęli licznie przybywać do regionu, poza Jaffą zaczęły powstawać nowe dzielnice. Pierwszą z nich była Neve Tzedek, założona w 1887 roku przez Żydów sefardyjskich, którzy uciekali przed przeludnieniem i pogromami w arabskiej części Jaffy.

W 1909 roku około 66 rodzin żydowskich zebrało się na wydmie, aby drogą loterii dokonać podziału ziemi o powierzchni zaledwie 0,05 km² (12 akrów). Akiva Aryeh Weiss, prezes towarzystwa budowlanego organizującego loterię, zebrał 120 muszelek z brzegu morza – połowę białych i połowę szarych. Na białych wypisano nazwiska rodzin, a na szarych numery działek. Chłopiec losował nazwiska, a dziewczynka numery działek.

Według legendy Shlomo Feingold, stojący na zboczu wydmy, sprzeciwił się temu pomysłowi, krzycząc: „Oszaleliście?! Tu nie ma wody!”. Przypadkowym świadkiem tego wydarzenia był fotograf Avraham Soskin, który wracał ze spaceru ze statywem w ręku. „Widziałem grupę ludzi, którzy zebrali się na loterii działek. Chociaż byłem jedynym fotografem w okolicy, organizatorzy nie uznali za stosowne mnie zaprosić. Tylko przez przypadek to historyczne wydarzenie zostało uwiecznione dla przyszłych pokoleń” – wspominał Soskin.

Pierwsza studnia powstała przy dzisiejszym Bulwarze Rothschilda. W ciągu roku wytyczono kluczowe ulice: Herzla, Achad Ha’ama, Jehudy Halewiego, Lilienbluma i Rothschilda. Zainstalowano wodociągi i ukończono budowę pierwszych 66 domów.

Pierwotna nazwa brzmiała Ahuzat Bajit, ale szybko zmieniono ją na Tel Awiw. Nazwa ta idealnie odzwierciedlała ideę renesansu ojczyzny: Awiw to po hebrajsku „wiosna” (symbol odnowy), a Tel to kopiec archeologiczny, powstały z nawarstwiania się kolejnych cywilizacji.

„Tel Awiw” to również hebrajski tytuł powieści Teodora Herzla Altneuland („Stara Nowa Ziemia”), przetłumaczonej przez Nahuma Sokołowa. Sokołów zapożyczył tę nazwę z Księgi Ezechiela, gdzie wspomniana jest mezopotamska miejscowość o tej samej nazwie.

Do 1914 roku miasto rozrosło się do ponad jednego kilometra kwadratowego, licząc blisko 2700 mieszkańców. Rozwój zatrzymał się w 1917 roku, gdy władze osmańskie wysiedliły ludność żydowską z Jaffy i Tel Awiwu. Żydzi wrócili do domów dopiero rok później, gdy Brytyjczycy przejęli kontrolę nad Palestyną. Miasto stało się magnesem dla imigrantów, oferując europejskie wygody: elektryczność, kina, operę, kawiarnie otwarte do rana i nowoczesne szkoły.

W 1922 roku Tel Awiw liczył już ponad 15 tysięcy mieszkańców. Rok później stał się pierwszym miastem w Palestynie z dostępem do sieci elektrycznej.

Plan główny

W 1925 roku szkocki urbanista Patrick Geddes opracował plan generalny miasta, zaakceptowany przez radę miejską pod przewodnictwem Meira Dizengoffa. Obecnie plan ten jest prezentowany na wystawie w Liebling Haus w Tel Awiwie (szczerze polecam ją odwiedzić).

Napływ uchodźców z Europy w latach 30. wymusił gęstszą i wyższą zabudowę. W tym czasie powstał dom Ben Guriona, a miasto stało się centrum kultury żydowskiej dzięki teatrom Ohel i Habima (przeniesionym z Moskwy w 1931 r.).

W 1934 roku Tel Awiw uzyskał status niezależnej gminy. Podczas Piątej Aliji populacja wzrosła do 160 tysięcy osób. Tarcia podczas powstania arabskiego (1936–1939) doprowadziły do otwarcia własnego portu w 1938 roku.

Wielu architektów żydowskiego pochodzenia, kształconych w niemieckim Bauhausie (m.in. Arieh Szaron), zaadaptowało modernistyczny styl do lokalnych warunków. Tak powstało Białe Miasto – największe na świecie skupisko budynków w stylu międzynarodowym, wpisane w 2003 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

ŹRÓDŁO: futureofjewish@substack.com

Wolne tłumaczenie: Zosia Braun, Tel Awiw