Lena Kichler (nr 42) z dziećmi po ucieczce z Polski pod pomnikiem Jana Husa. Praga, marzec 1942 r. Losy Leny i uratowanych przez niej dzieci bada prof. Małgorzata Smoczyńska
Prof. Magdalena Smoczyńska od dekady tropi ślady ocalałych z Zagłady podopiecznych Leny Küchler. To historia o heroizmie, powojennym antysemityzmie i trudnej walce o pamięć, która w wielu miejscach wciąż jest niemile widziana.
Autorka: Renata Kim
Wyścig z czasem i zapomnieniem
„W pewnym momencie zrozumiałam, że staję na głowie, by odnaleźć te dzieci, zanim odejdą. Sama jestem od nich niewiele młodsza i pojawił się lęk, że zabraknie mi czasu lub sił, by dokończyć tę książkę” – wyznaje prof. Magdalena Smoczyńska. Badaczka rekonstruuje losy grupy żydowskich dzieci, którymi po wojnie opiekowała się Lena Küchler. Gdy stworzony przez nią sierociniec na Podhalu został zaatakowany przez lokalnych mieszkańców, Küchler podjęła desperacką decyzję o wywiezieniu podopiecznych z Polski.
Dziś prof. Smoczyńska, psycholingwistka związana przez dekady z Uniwersytetem Jagiellońskim, spędza emeryturę na odtwarzaniu tożsamości tych, którym odebrano wszystko: domy, rodziny i nazwiska.
Dlaczego to takie ważne?
Dla prof. Smoczyńskiej to nie tylko praca naukowa, ale dług wdzięczności i moralny obowiązek.
- Przywracanie tożsamości: Wiele z tych dzieci przez całe życie nie wiedziało niemal nic o swoim pochodzeniu. Badaczka odnajduje ich metryki, fotografie i ustala nazwiska rodziców.
- Honorowanie ratowników: Wielu ocalałych do końca życia marzyło o odnalezieniu swoich polskich wybawców. Prof. Smoczyńska stara się ich zidentyfikować, by móc uhonorować ich (często pośmiertnie) tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
- Świadectwo prawdy: Jak podkreśla profesor, ważniejsze od licytowania się na liczbę Sprawiedliwych jest rzetelne opisanie losów konkretnych ludzi.
Lena Küchler – matka stu dzieci
Lena Küchler była wybitnie zdolną psycholożką, uczennicą prof. Stefana Szumana na UJ. Po wojnie, straciwszy niemal całą rodzinę, trafiła do Komitetu Żydowskiego w Krakowie przy ul. Długiej 38. To, co tam zastała, było wstrząsające: straumatyzowane dzieci śpiące na schodach, głód i wszechobecna rozpacz.
Küchler zorganizowała dla nich sierocińce w Rabce i Zakopanem. Postawiła na wysoki standard: każde dziecko miało mieć własne łóżko, biały obrus na stole i zawsze dostępny świeży chleb. Chciała, by po latach piekła wreszcie poczuły się bezpiecznie.
Ataki na sierociniec: Cień „bohaterów”
Sielanka nie trwała długo. Już w sierpniu 1945 roku wille w Rabce zostały ostrzelane i obrzucone granatami. Inspiratorem ataków był m.in. ksiądz Józef Hojoł – ówczesny katecheta i kapelan harcerski, który do dziś jest w Rabce czczony jako „wzorowy wychowawca” i patriota.
„To się w głowie nie mieści! Człowiek, który szczuł polskie dzieci na żydowskie sieroty, ma w rabczańskiej kaplicy tablicę pamiątkową” – mówi z goryczą prof. Smoczyńska.
Podobne zagrożenie czyhało w Zakopanem, gdzie działały oddziały Józefa Kurasia „Ognia”. Widząc narastającą nienawiść i bierność władz, Lena Küchler zdecydowała się na nielegalny wyjazd. Wywiozła 60 dzieci przez Czechosłowację i Francję aż do Izraela.
Śledztwo trwa: Poszukiwana „Piłsa”
Prof. Smoczyńska wciąż szuka ostatniego brakującego elementu układanki – tajemniczej kobiety o pseudonimie „Piłsa”. Była to wdowa z podwarszawskich Włoch, która podczas okupacji ukrywała siostrę Leny, Felę, i pomagała jej w konspiracji. Badaczka apeluje do każdego, kto może mieć informacje o tej rodzinie, o kontakt.
Trudne dziedzictwo
Mimo upływu lat, temat ataków na żydowskie dzieci na Podhalu pozostaje tabu. Lokalne społeczności często wypierają te wydarzenia, twierdząc, że „nikt nie zginął”, a dzieci ucierpiały przypadkiem podczas walk z UB.
Prof. Smoczyńska nie kryje rozczarowania postawą swojej macierzystej uczelni: „To kuriozalne, że Uniwersytet Jagielloński dotąd nie zdobył się na upamiętnienie Leny Küchler czy ofiar tych ataków. To haniebna karta, którą należy wreszcie odważnie przeczytać”.
O badaczce:
Prof. Magdalena Smoczyńska – wybitna psycholingwistka i językoznawczyni. Obecnie przygotowuje do druku polskie wydanie powojennych relacji dzieci zebranych przez Lenę Küchler.
Kategorie: Uncategorized
