Katarzyna Łabicka

Był jednym z najwybitniejszych pisarzy science fiction w historii, choć zamykanie go wyłącznie w tej szufladce byłoby sporym uproszczeniem. Dzieła Lema – nasycone głęboką refleksją nad naturą człowieka i kondycją społeczeństwa – podbiły świat. Jego książki przetłumaczono na ponad 40 języków, a łączny nakład przekroczył 30 milionów egzemplarzy.

Trudne początki i wojenna zawierucha

Stanisław Lem urodził się 12 września 1921 roku we Lwowie (choć niektóre źródła wskazują datę 13 września, którą rodzice mieli zmienić w akcie urodzenia, by zgodnie z przesądem uchronić syna przed pechem). Wychowywał się w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej jako jedyne dziecko lekarza Samuela Lehma i Sabiny Wolner. Rodzice od najmłodszych lat kładli ogromny nacisk na jego edukację.

Po ukończeniu II Państwowego Gimnazjum im. Karola Szajnochy marzył o studiach na Politechnice Lwowskiej – już wtedy widział siebie w roli naukowca lub pisarza. Mimo zdanej matury, droga na wymarzoną uczelnię została zablokowana ze względu na „niewłaściwe” pochodzenie społeczne (powiązania z burżuazją). Dzięki kontaktom ojca rozpoczął ostatecznie studia medyczne na Uniwersytecie Lwowskim, które przerwał wybuch wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 roku. Podczas okupacji Lem przeżył traumatyczne chwile – schwytany w łapance, trafił do więzienia na Brygidkach, gdzie zmuszano go do uprzątania ciał więźniów zamordowanych przez wycofujące się NKWD.

Walka o przetrwanie i zmiana powołania

Przed wywózką do getta uratowała go praca mechanika i spawacza w firmie Rohstofferfassung, zajmującej się odzyskiem surowców. W tym czasie Lem zaangażował się w działalność konspiracyjną, przekazując polskiemu podziemiu amunicję i materiały wybuchowe wykradzione z niemieckich magazynów. W 1943 roku, obawiając się demaskacji (ukrywał żydowskiego kolegę), musiał uciekać z pracy. Dzięki fałszywym dokumentom na nazwisko Jan Donabidowicz przetrwał do końca wojny po „aryjskiej” stronie miasta.

W 1945 roku rodzina Lemów, chcąc uniknąć przyjęcia obywatelstwa ZSRR, repatriowała się do Krakowa. Stanisław kontynuował studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Choć uzyskał absolutorium i odbył praktyki szpitalne, świadomie nie przystąpił do egzaminów końcowych. Doświadczenie kontaktu z cierpieniem utwierdziło go w przekonaniu, że medycyna nie jest jego drogą – prawdziwym powołaniem okazała się literatura.

Kariera literacka i starcie z cenzurą

Zaczynał od współpracy z redakcjami „Kuźnicy” i „Tygodnika Powszechnego”, pisząc wiersze i opowiadania o tematyce wojennej. Przełomem okazała się nowela „Człowiek z Marsa”, publikowana w odcinkach w „Nowym Świecie Przygód”. Pierwszy sukces książkowy przyniosły mu „Astronauci”. Popularność tego gatunku Lem wykorzystał sprytnie – fantastyka stała się dla niego bezpiecznym kostiumem pozwalającym przemycać treści, które w literaturze realistycznej mogłyby zostać zatrzymane przez cenzurę.

Nawet on nie uniknął jednak problemów z systemem. Powieść „Czas nieutracony” (pierwotnie „Czas Przemienienia”) czekała na wydanie lata, a autor – pod naciskiem ideologicznym – musiał dopisać wątki zgodne z duchem socrealizmu.

Złoty wiek twórczości

Szczyt formy Lema przypadł na przełom lat 50. i 60. XX wieku. To wtedy powstały arcydzieła, które weszły do kanonu literatury światowej:

• „Solaris” (1961) – studium niemożności porozumienia z całkowicie obcą formą inteligencji i gorzka refleksja nad ograniczeniami ludzkiej nauki.
• „Powrót z gwiazd” – wizja społeczeństwa zdominowanego przez konsumpcjonizm i bezpieczeństwo kosztem wolności i ryzyka.
• „Pamiętnik znaleziony w wannie” – kafkowska groteska o labiryntach biurokracji i paranoi.

Proza Lema, choć osadzona w przyszłości, zawsze dotyczyła „tu i teraz”. Autor analizował rozwój technologii, naturę ludzką i miejsce człowieka we wszechświecie.

Fenomen na skalę światową

Lem stał się ewenementem – był najchętniej czytanym nieanglojęzycznym autorem SF na świecie. W 1973 roku przyznano mu honorowe członkostwo Science Fiction Writers of America (później odebrane w atmosferze skandalu po krytycznych uwagach Lema o poziomie amerykańskiej fantastyki). W 1980 roku wymieniano go jako jednego z głównych kandydatów do Nagrody Nobla, którą ostatecznie otrzymał Czesław Miłosz.

Do jego dorobku należą także kultowe „Bajki robotów”, „Cyberiada”, wizjonerska „Summa technologiae” oraz liczne felietony (w tym publikowane pod pseudonimem „P. Znawca” w paryskiej „Kulturze”).

Ostatnie lata

W latach 80. przebywał na emigracji w Berlinie i Wiedniu, by w 1988 roku na stałe powrócić do Krakowa. W ostatnich latach życia zmagał się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Zmarł 27 marca 2006 roku w krakowskim szpitalu. Został pochowany na cmentarzu Salwatorskim, a na jego nagrobku widnieje łacińska sentencja:

„Feci, quod potui, faciant meliora potentes” (Zrobiłem, co mogłem, kto potrafi, niech zrobi lepiej).

Stanisław Lem – polski mistrz fantastyki i filozof jutra