Autor Sheri Oz

Zarzut ten jest niezwykle poważny i wymaga wnikliwej analizy.

Każdy, kto śledzi wiadomości lub korzysta z mediów społecznościowych, zdaje sobie sprawę, że Izrael jest oskarżany o popełnienie ludobójstwa w Strefie Gazy po wydarzeniach z 7 października 2023 roku. Okropności z tamtego dnia, ogromne straty w ludziach i mieniu w Strefie Gazy będące skutkiem wojny oraz nieustająca trauma są niezaprzeczalne i wymagają najwyższej powagi moralnej.

Oskarżenie o ludobójstwo regularnie pojawia się w komentarzach pod moimi wpisami na Substacku, a także na Facebooku i platformie X – zarówno w formie samodzielnych postów, jak i odpowiedzi pod treściami proizraelskimi. Formułują je osoby niebędące ekspertami, ale czasem głos zabierają wybitni naukowcy i komentatorzy. Na przykład prof. John Mearsheimer, politolog i ekspert ds. stosunków międzynarodowych, zdecydowanie opowiedział się za tą tezą. Jego liczne wykłady są dostępne w sieci, a ze skróconą wersją jego argumentacji można zapoznać się m.in. na Facebooku.

Obecnie sprawa ta, z powództwa Republiki Południowej Afryki, toczy się przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości (MTS). Czy MTS uzna wydarzenia w Strefie Gazy za ludobójstwo?

Debata w mediach głównego nurtu i mediach społecznościowych jest spolaryzowana. Zamiast opowiadać się po jednej ze stron, proponuję inne podejście: porównam dostępne dane na temat sytuacji w Strefie Gazy z danymi dotyczącymi oficjalnie uznanych, historycznych przypadków ludobójstwa. Najpierw jednak zdefiniujmy to pojęcie zgodnie z Konwencją ONZ.

Konwencja ONZ w sprawie ludobójstwa

Nawet skrajnie wysoka liczba ofiar, masowe wysiedlenia czy zniszczenie mienia nie wystarczają, by zakwalifikować zdarzenie jako ludobójstwo. Kluczowy jest konkretny zamiar zniszczenia określonej grupy (narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej), któremu musi towarzyszyć co najmniej jeden z określonych czynów zabronionych. Zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości czy czystki etniczne, choć przerażające, bez udowodnionego zamiaru nie spełniają prawnych kryteriów ludobójstwa.

Pięć kryteriów (czynów) ludobójstwa według ONZ to:

„Zamiar zniszczenia” jest znacznie trudniejszy do udowodnienia niż oszacowanie skali szkód. ONZ zastrzega, że:

„Zniszczenie kulturowe nie wystarcza, podobnie jak zamiar zwykłego rozproszenia grupy”.

To kluczowe zastrzeżenie, gdyż „zamiar rozproszenia” jest jednym z częstych argumentów wysuwanych przeciwko Izraelowi. Ludobójstwo nie jest zatem definiowane przez samą skalę cierpienia, lecz przez to, czy czyny te są popełniane w celu fizycznej likwidacji grupy w całości lub w części. To właśnie odróżnia je od najkrwawszych nawet wojen czy kryzysów humanitarnych.

Ludobójstwo a skutki demograficzne

Jednym ze sposobów oceny skali zbrodni jest analiza odsetka zgładzonej populacji oraz długofalowych skutków demograficznych. W Tabeli 1 porównano Strefę Gazy z historycznymi przypadkami ludobójstwa (Rwanda, Namibia – ludy Herero i Nama, Holokaust, Armenia, Jazydzi).

Warto zauważyć, że o ile w pierwszych czterech przypadkach zginęła ogromna część populacji, o tyle ludobójstwo Jazydów zostało uznane za takie, mimo że straty wyniosły 1–2%. W Strefie Gazy odsetek ofiar śmiertelnych jest statystycznie niski (mimo masowych przesiedleń). Oczywiście liczby te nie oddają tragedii jednostek, dla których 1% czy 3% oznacza śmierć tysięcy bliskich osób.

Czas i klasyfikacja prawna

Interesujące jest również to, jak szybko pojawiają się wiarygodne dane i jak długo trwa budowanie konsensusu prawnego. W przypadku Rwandy i Jazydów uznanie ludobójstwa nastąpiło stosunkowo szybko. W przypadku Holokaustu, Armenii czy Namibii trwało to dekady.

W Strefie Gazy proces dokumentacji ofiar wciąż trwa. Ponieważ walki (mimo okresowych zawieszeń broni) nie ustały całkowicie, międzynarodowa weryfikacja danych pozostaje utrudniona. Ostateczna klasyfikacja prawna będzie zależała od interpretacji zebranych dowodów w świetle Konwencji.

Pięć kryteriów Konwencji a rzeczywistość

W Tabeli 3 przeanalizowano wydarzenia w Strefie Gazy na tle przypadków historycznych pod kątem pięciu kategorii czynów zabronionych. Historyczne ludobójstwa charakteryzują się zazwyczaj wieloma potwierdzonymi czynami przy jasnym dowodzie zamiaru. W Gazie potwierdzone są ofiary śmiertelne i ogromne szkody wynikające z intensywnych walk w terenie zurbanizowanym. Pozostałe punkty pozostają przedmiotem sporów prawnych i są kluczowym elementem postępowania przed MTS.

Kwestia zamiaru

Zamiar jest najtrudniejszy do udowodnienia, ponieważ rzadko bywa wyrażony wprost – sądy wywodzą go z wzorców zachowań.

Wypowiedzi izraelskich urzędników (w tym wezwania do radykalnych działań czy sugestie przesiedleń) podlegają skrajnie różnym interpretacjom. Dla jednych są dowodem na zamiar ludobójczy, dla innych – elementem retoryki wojennej skierowanej przeciwko Hamasowi. Podobnie sytuacja humanitarna: zniszczenie infrastruktury i głód mogą być interpretowane jako celowa próba wyniszczenia ludności lub jako tragiczny skutek wojny miejskiej przeciwko organizacji terrorystycznej ukrytej wśród cywilów.

Kwestię komplikują sprzeczne doniesienia o pomocy humanitarnej. Izrael zezwala na jej transport, ale pojawiają się liczne dowody na jej przejmowanie przez grupy zbrojne oraz paraliż systemu dystrybucji. Ta niejednoznaczność ma kluczowe znaczenie dla ustalenia winy.

Podsumowanie

Zarzut ludobójstwa jest zbyt poważny, by rozstrzygać go za pomocą haseł na demonstracjach. Do rzetelnej oceny faktów służy Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Izrael złożył swój kontrmemoriał w marcu 2026 roku, a ostateczny wyrok zapadnie prawdopodobnie dopiero za kilka lat.

Postscriptum: Uwaga na temat precedensu prawnego

Jeden z czytelników zwrócił uwagę na istotną kwestię: choć przypadki takie jak Rwanda czy Holokaust są ważne historycznie, dla MTS kluczowe jest jego własne orzecznictwo, np. w sprawach Bośni przeciwko Serbii (2007) oraz Chorwacji przeciwko Serbii (2015).

Należy pamiętać, że MTS i inne trybunały (jak MTKR dla Rwandy) to odrębne organy. MTS stosuje niezwykle rygorystyczne kryteria przy wnioskowaniu o zamiarze ludobójstwa. Jeśli dany schemat działań można wyjaśnić w inny sposób niż chęcią zniszczenia grupy (np. celami militarnymi), oskarżenie o ludobójstwo przed tym Trybunałem napotyka na poważną przeszkodę prawną. Niejednoznaczność dowodów działa w tym systemie na korzyść strony oskarżonej.

Zarzut ludobójstwa w Strefie Gazy: porównanie z Rwandą, Armenią i Holokaustem