Vanessa Berg

W obliczu nasilającego się na Zachodzie antysemityzmu i obietnicy, jaką stanowi Izrael, pojawia się nowe pytanie: nie o to, gdzie Żydzi powinni mieszkać, ale o to, jak mogą wywalczyć sobie swobodę wyboru.

Od wieków Żydzi szepczą, śpiewają i wypowiadają te słowa na zakończenie Paschy i Jom Kippur – nie tylko jako geograficzną aspirację, ale jako duchową orientację. Była to nadzieja ukształtowana na wygnaniu, przenoszona przez kontynenty, zachowana pomimo niepewności. Chodziło w niej bardziej o tęsknotę niż o logistykę.

Ale co się dzieje, gdy to zdanie zaczyna brzmieć mniej jak poezja, a bardziej jak praktyczne pytanie? Mniej jak rytuał, a bardziej jak strategia?

Od 7 października coś się zmieniło. W całym zachodnim świecie – w krajach od dawna uważanych za bezpieczne, stabilne, a nawet wyjątkowo przyjazne dla życia żydowskiego – nastąpił widoczny, wymierny i głęboko niepokojący wzrost antysemityzmu. A może antysemityzm zawsze tam był, tylko teraz stał się bardziej jawny? Czy ma to jednak znaczenie? Same liczby powinny budzić lęk.

W Stanach Zjednoczonych Liga Przeciwko Zniesławieniu (ADL) odnotowała ponad 8000 incydentów antysemickich w miesiącach następujących po 7 października. To najwyższa liczba, jaką kiedykolwiek zarejestrowano w tak krótkim czasie, oraz ponad dwukrotny wzrost w porównaniu z rokiem poprzednim. W Wielkiej Brytanii organizacja Community Security Trust zgłosiła ponad 4000 incydentów tylko w 2024 roku – to również historyczny rekord. We Francji w ciągu kilku miesięcy doszło do tysięcy ataków, co skłoniło władze do wysłania dziesiątek tysięcy policjantów i żołnierzy do ochrony obiektów żydowskich. Niemcy odnotowały w niektórych regionach wzrost nienawiści o ponad 200 procent. Kanada doświadczyła podobnej fali, a żydowskie szkoły i synagogi stawały się tam celem wielokrotnych napaści.

Nie sposób zapomnieć o masakrze w święto Chanuka na australijskiej plaży Bondi, ataku terrorystycznym w synagodze w Manchesterze podczas Jom Kippur, morderstwach w Los Angeles i Waszyngtonie czy pogromie w Amsterdamie. Lista jest, niestety, bardzo długa.

To, co wyróżnia obecny moment, to nie tylko skala, ale i normalizacja. To, co kiedyś było marginalne, dziś staje się wszechobecne. To, co szokowało, dziś jest rutyną. Częstotliwość tych wydarzeń stępiła naszą reakcję.

Zmiana ta ma charakter nie tylko statystyczny, ale i psychologiczny. To cicha rekalibracja codzienności: wahanie przed założeniem gwiazdy Dawida w miejscu publicznym, powstrzymywanie się od rozmowy przez telefon w języku hebrajskim, dodatkowe środki bezpieczeństwa w instytucjach kultury. To świadomość – subtelna, lecz uporczywa – że przestrzenie, które kiedyś wydawały się neutralne, dziś emanują inną energią. To przejście od zwykłego „bycia Żydem” do „zarządzania własną żydowskością”.

Właśnie w takich chwilach historia zaczyna uparcie szeptać. Choć nie powtarza się ona dosłownie, to często „rymuje się” na tyle wyraźnie, by budzić niepokój, gdy znane wzorce powracają. Były już momenty, gdy społeczności żydowskie czuły się głęboko zakorzenione i bezpieczne, przekonane o znalezieniu trwałej równowagi w szerszym społeczeństwie. Te chwile nie zawsze kończyły się tak, jak oczekiwano.

Dzisiejszy Zachód nie jest Europą z przeszłości. Systemy polityczne są inne, ochrona prawna bardziej zaawansowana, a tkanka społeczna złożona. Jednak dla narodu o tak długiej pamięci instynktem nie jest panika, lecz czujność. A ta prowadzi niemal nieuchronnie w stronę Izraela.

Od pokoleń Izrael istnieje nie tylko jako ojczyzna, ale jako gwarancja – miejsce, w którym życie żydowskie jest strukturalnie osadzone, a nie warunkowo akceptowane. Miejsce, w którym Żydzi nie są gośćmi, mniejszością ani symbolami, lecz obywatelami. W Izraelu tożsamość żydowska nie wymaga wyjaśnień, obrony ani negocjacji. Jest ona „domyślnym ustawieniem” życia publicznego. Kalendarz, język i rytm społeczny dostosowują się do żydowskiej egzystencji w sposób praktycznie niemożliwy nigdzie indziej.

W chwilach kryzysu siła przyciągania Izraela rośnie. Nie tylko dlatego, że oferuje on ochronę, ale dlatego, że daje normalność – rzadkie doświadczenie, w którym nie trzeba myśleć o swoim pochodzeniu jako o czymś potencjalnie sprzecznym z otoczeniem.

Powstaje więc pytanie, dziś bardziej dosadne niż kiedykolwiek: czy Żydzi na Zachodzie powinni zostać, czy wyjechać? Czy „w przyszłym roku w Jerozolimie” stanie się faktem?

Z jednej strony mamy głębokie zakorzenienie. Życie w diasporze nie jest powierzchowne – jest wielowarstwowe, instytucjonalne i pokoleniowe. Rodziny budowały tu firmy, synagogi i szkoły. Kultura żydowska diaspory ewoluowała w coś bogatego i unikalnego. Istnieje silne poczucie przynależności nie tylko do narodu żydowskiego, ale i do historii krajów zamieszkania. Wyjazd to nie tylko zmiana adresu; to bolesne przerwanie ciągłości.

Z drugiej strony narasta dyskomfort wynikający z kruchości tej przynależności. Świadomość, że stabilność może być bardziej warunkowa, niż sądzono. Że akceptacja, nawet autentyczna, może ulec zmianie pod presją, a margines niepewności jest szerszy, niż nam się wydawało.

To napięcie tworzy binarne dylematy: diaspora czy Izrael? Zostać czy wyjechać? Wygoda czy bezpieczeństwo? Integracja czy suwerenność?

Być może jednak takie ujęcie jest zbyt wąskie i reaktywne dla narodu, który przetrwał m.in. dzięki myśleniu strategicznemu, a nie tylko emocjonalnemu. Wielki izraelski mąż stanu, Szymon Peres, mawiał: gdy staje się przed dwiema opcjami, należy poszukać trzeciej. Ta trzecia droga to nie niezdecydowanie czy unikanie problemu. To zamierzone działanie.

A co, jeśli pytanie nie brzmi: „Zachód czy Izrael?”, lecz: „Jak zbudować zdolność do swobodnego poruszania się między tymi światami?”. Nie jako ostateczność, lecz jako podstawowa zasada.

Opcjonalność.

Zdolność do życia jedną nogą w każdym ze światów. Utrzymywanie więzi prawnych, ekonomicznych i kulturowych ponad granicami. Zapewnienie sobie warunków, by życie nie było całkowicie uzależnione od jednego kontekstu narodowego. Możliwość zmiany bez konieczności zaczynania od zera.

To nie jest abstrakcyjna idea. Ma ona konkretną strukturę: dążenie do podwójnego obywatelstwa, budowanie międzynarodowych sieci zawodowych, inwestowanie w nieruchomości czy biznes w więcej niż jednym miejscu. To wychowywanie dzieci biegłych językowo i kulturowo tak, by potrafiły odnaleźć się w wielu środowiskach bez poczucia wyobcowania.

Przez większość historii mobilność Żydów była wymuszona – wypędzenia i ucieczki były konsekwencją bezbronności. Dziś dla wielu Żydów mobilność może być przejawem siły. To całkowicie zmienia postać rzeczy. Największym zagrożeniem nie jest bowiem życie poza Izraelem, lecz „uwięzienie” w jednym miejscu (gospodarczo czy psychicznie) bez możliwości adaptacji do zmieniających się warunków.

Oczywiście taka opcjonalność nie jest dostępna dla wszystkich w równym stopniu. Wymaga zasobów i dalekowzroczności. Rodzi też pytania o lojalność i to, co oznacza przynależność, gdy staje się ona płynna. Czy opcjonalność osłabia tożsamość, czy ją chroni? Czy osłabia społeczności diaspory, czy czyni je bardziej odpornymi? To trudne pytania, ale lepsze niż te czarno-białe, które zastępują. Prawdziwa siła polega na budowaniu życia, które nie jest uzależnione od jednej, narzuconej odpowiedzi.

„W przyszłym roku w Jerozolimie” może już nie oznaczać tego, co dawniej. Dla jednych będzie to alija – stała i ostateczna. Dla innych pozostanie duchową aspiracją. Jednak dla rosnącej liczby osób stanie się czymś dynamicznym: nie tyle celem podróży, co ramą egzystencji. Nie jednorazowym krokiem, lecz żywą relacją. Rytmem między miejscami. Życiem zaprojektowanym z myślą o elastyczności.

Przez pokolenia to hasło było odłożonym marzeniem, deklaracją nadziei w obliczu bezsilności. Dzisiaj ewoluuje w coś innego – nie w błaganie, lecz w plan. Nie w ucieczkę, lecz w świadomy wybór narodu, który od zawsze uczył się żyć pomiędzy światami.