Piotr Strzałkowski, autor książki

Na tę książkę czekałem od dawna. Nie do wiary, ale jej wydanie w języku polskim zajęło 7 lat, a z niewiadomych mi względów kilka wydawnictw i instytucji odmówiło publikacji. Ostatecznie sam sfinansowałem obecne wydanie, do którego dołożyło się wydawnictwo Aspra-JR i Stowarzyszenie Panorama Kultur. Są to notatki z Zagłady sporządzone w czasie okupacji przez Moszego Fajgenbauma, mieszkańca Białej Podlaskiej i Międzyrzeca Podlaskiego. Jest to bliski mi region, z którego jest bardzo mało relacji po polsku. Mosze przeżył wiele, uratował się z miejsca rozstrzeliwania, skakał z pociągów, ukrywał się najpierw u folksdojcza, a potem u rodziny, której tożsamość odkryto dopiero około roku temu. Odwiedził Treblinkę zaraz po wojnie. Wszystkie wydarzenia opisuje bardzo plastycznie i wiernie przedstawia dramatyzm społeczności skazanej na śmierć. W czasie okupacji stracił wszystkich swoich bliskich. Jego syna Amira poznałem w 2018 roku w Białej Podlaskiej. Od niego dowiedziałem się o losach i o książce jego ojca wydanej po wojnie w jidysz.

1. Tytuł i pochodzenie

Książka pierwotnie ukazała się w 1948 roku w Monachium pod tytułem „Podlashe in umkum” (Podlasie w zagładzie). Przez 77 lat była dostępna niemal wyłącznie w języku jidysz. Polskie wydanie, którego dokonał dr Piotr Strzałkowski, to efekt wieloletnich starań, aby ta relacja – napisana przez człowieka, który był bezpośrednim świadkiem końca żydowskiego świata w Białej i Międzyrzecu – w końcu wybrzmiała w Polsce.

2. Mosze Fajgenbaum: Świadek o fotograficznej pamięci

Mosze Fajgenbaum był przed wojną mieszkańcem Białej Podlaskiej. To, co wyróżnia jego notatki, to niespotykany u innych kronikarzy realizm i precyzja.

• Notatki z ukrycia: Zaczął spisywać swoje przeżycia jeszcze w czasie okupacji, kiedy ukrywał się na wsi. Dzięki temu opisy nie są zniekształcone przez upływ czasu – to „gorąca” relacja z samego jądra ciemności.
• Osobista tragedia: W Zagładzie stracił żonę i córkę. Sam przeżył momenty, które wydają się niemożliwe – uciekał z miejsc egzekucji i skakał z pociągów jadących do Treblinki.
• Krew woła o pomstę: Fajgenbaum zatytułował swój rękopis Dos blut szrajt nach nekome (Krew woła o pomstę). Nie pisał tylko dla historii, pisał z poczucia obowiązku wobec zamordowanych.

3. Międzyrzec Podlaski – „Miasto Grozy”

Książka jest prawdopodobnie najważniejszym źródłem dotyczącym Międzyrzeca Podlaskiego. Miasto to, nazywane przez Niemców Menschenschreck (miasto grozy), było miejscem jednego z największych gett tranzytowych. Fajgenbaum plastycznie opisuje, jak dziesiątki tysięcy ludzi stłoczonych na małej przestrzeni czekało na transport do komór gazowych. To on jako jeden z pierwszych opisał Treblinkę z perspektywy kogoś, kto wrócił na jej teren tuż po wyzwoleniu, by zobaczyć, co zostało z jego narodu.

4. Niesamowity wątek odkrycia po latach

To, o czym pisze Piotr Strzałkowski – odkrycie tożsamości rodziny ratującej Fajgenbauma dopiero rok temu (czyli w 2025 r.) – to sensacyjne dopełnienie tej historii. Fajgenbaum przetrwał m.in. dzięki pracy w obozie „Vineta” i pomocy ludzi, których imion często nie mógł ujawnić w 1948 roku. Polskie wydanie, dzięki pracy badawczej Strzałkowskiego, identyfikuje te osoby, oddając im sprawiedliwość po ośmiu dekadach.

5. Dlaczego wydanie było tak trudne?

Notatka wspomina o odmowach instytucji. Często dzieje się tak, gdy relacje są zbyt drastyczne lub nie wpisują się w uproszczone schematy historyczne (np. wątek folksdojcza pomagającego Żydowi czy skomplikowane postawy lokalnej ludności). Samodzielne sfinansowanie druku przez Strzałkowskiego to akt ogromnej determinacji, by prawda o żydowskiej Białej Podlaskiej i Międzyrzecu nie zaginęła.

Warto posłuchać dr. Piotra Strzałkowskiego opowiadającego o kulisach tej pracy oraz o samym Mosze Fajgenbaumie podczas specjalistycznego seminarium w Żydowskim Instytucie Historycznym.

Seminarium o Mosze Fajgenbaumie i Rzezi na Podlasiu

To nagranie z seminarium w ŻIH-u pozwala usłyszeć dr. Piotra Strzałkowskiego, który wyjaśnia, dlaczego relacja Fajgenbauma jest tak unikalna i jakie wyzwania wiązały się z jej tłumaczeniem i wydaniem.

Książka do nabycia w księgarni internetowej: bonito. pl książki