Stanisław Obirek

Tę mała książeczkę przeczytałem jednym tchem. O chrześcijańskim antysemityzmie wiem sporo, a przygotowując się do naszych rozmów z Arturem Nowakiem dowiedziałem się jeszcze więcej. Nie miałem jednak świadomości jak ważnym ogniwem w rozwoju i utwierdzeniu chrześcijańskiej nienawiści do Żydów i judaizmu odegrał jeden z głównych reformatorów zachodniego chrześcijaństwa. Owszem na temat Lutra i luteranizmu istnieje obszerna biblioteka książek, wiele z nich jest też dostępnych w polskim tłumaczeniu. Rocznica 500-lecia wystąpienia Lutra w 2017 roku przyniosła nową falą tych publikacji, jednak dominował w nich, uzasadniony zresztą, podziw dla jego odwagi i bezkompromisowości w walce ze skompromitowanym papiestwem. Pokazały się też publikacje (głównie polskich autorów) odgrzewające stare antyluterańskie uprzedzenia i ostrzegające przed protestantyzacją katolicyzmu. To jednak egzotyka na którą nie warto zwracać w ogóle uwagi, bo więcej mówi o ignorancji i zacietrzewieniu autorów tych publikacji niż o historii czy samym Lutrze.

Jednak antysemityzm Lutra został taktownie przemilczany zarówno przez jego apologetów jak i przeciwników (którzy akurat w tym aspekcie byliby zmuszeni go pochwalić, bo nierzadko sami są antysemitami). I to w kontekście apologetycznej recepcji niemieckiego reformatora (do której włączyli się również papieże, najpierw w 1983 Jan Paweł II, a w 2017 Franciszek) należy odczytać skromną rozmiarami, ale doniosłą w treści książkę Isaaca Kalimi’ego opublikowaną przez prestiżowe wydawnictwo Routledge w 2025 roku. Jej tytuł „Martin Luther, Jews, and Judaism. A Re-Examination” (Marcin Luter, Żydzi i judaizm. Ponowna analiza) doskonale oddaje jej treść. Nim jednak o książce pozwolę sobie kilka słów powiedzieć o jej autorze.

Otóż Isaac Kalimi urodził się w 1952 roku w Iranie, ale większość swojego życia zawodowego spędził w Izraelu, USA i Europie Zachodniej, głównie w Niemczech. Zdobył stopień doktora na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, gdzie później także wykładał. Isaac Kalimi jest obecnie profesorem na Uniwersytecie Johannesa Gutenberga w Moguncji, jest także starszym pracownikiem badawczym na Uniwersytecie Chicagowskim (USA) oraz profesorem w Case Western Reserve University. Jego prace naukowe koncentrują się na literaturze biblijnej, historiografii starożytnego Bliskiego Wschodu oraz metodologii studiów biblijnych. Jest autorem ponad 30 książek, a cały jego dorobek naukowy i dydaktyczny znacząco wpłynął na rozwój badań biblijnych, czyniąc go jednym z najbardziej cenionych ekspertów w swojej dziedzinie. W polskim przekładzie jest dostępna tylko jedna jego książka, „Spór o Biblię. Żydowskie tradycje, heterodoksje i polemiki. Od Świątyni przez Talmud do współczesności”. Kalimi przedstawia niej różnorodne interpretacje i kontrowersje związane z Biblią, głównie w tradycji żydowskiej. Analizując żydowskie źródła od okresu Drugiej Świątyni po późne średniowiecze i początek nowożytności, ukazuje, jak badania nad Biblią wypełniały pustkę po zniszczeniu Drugiej Świątyni i wpływały na historię żydowskiego życia. Spór o Biblię to w istocie fascynująca narracja o relacjach między trzema religiami Abrahamowymi – judaizmem, chrześcijaństwem i islamem. Jednak najcenniejszym wkładem autora jest ukazanie jak dalece chrześcijańska interpretacja Biblii Hebrajskiej była próbą jej zawłaszczenia do własnych apologetycznych celów. Rozpoczęło się to już w pierwszych wiekach pod piórem Ojców Kościoła, jednak punktem kulminacyjnym tego zawłaszczania była działalność translatorska, kaznodziejska i teologiczna Marcina Lutra (1483-1546).

I to właśnie Lutrowi poświęcił swoje najnowsze dzieło Isaac Kalimi. Książka „Martin Luther, Jews, and Judaism. A Re-Examination” analizuje stosunek Marcina Lutra do Żydów i judaizmu, uwzględniając jego podejście w kontekście historycznym, religijnym, teologicznym i kulturowym późnego średniowiecza w Europie. W trakcie swojej kariery, zwłaszcza w późniejszym okresie, Luter wielokrotnie wypowiadał się w sposób zjadliwy i pisał agresywne antysemickie traktaty. Analizując te wypowiedzi i pisma, autor książki twierdzi, że postawy Lutra nie można usprawiedliwić jako reakcji na problemy rodzinne, zdrowotne lub związane z wiekiem, ani jako integralnej części ówczesnych norm społecznych. Autor argumentuje, że judeofobia Lutra miała swoje źródło w lekturze Starego i Nowego Testamentu oraz w chrześcijańskiej tradycji antyżydowskiej, edukacji i fundamentalnym teologicznym światopoglądzie na temat Żydów i judaizmu, który postanowił wzmocnić. Inne omawiane czynniki to obawy Lutra przed trwającym wpływem intelektualnym Żydów i „żydowską mocą magiczną”, a także jego głębokie rozczarowanie odrzuceniem przez Żydów jego nowo zreformowanego Kościoła. Książka, przedstawiająca nieocenioną perspektywę na stanowisko Marcina Lutra, powinna trafić do badaczy religii, teologii, historii, antysemityzmu i stosunków żydowsko-chrześcijańskich.

Książka składa się z wprowadzenia, sześciu rozdziałów i wniosków końcowych. Najpierw mowa jest o postrzeganie Żydów i judaizmu przez Lutra oraz jego „judeofilia”. Jego domniemana życzliwość do Żydów słusznie została wzięta w cudzysłów, gdyż wczesny okres działalności reformatora łączył się z nadzieją ich nawrócenia na jego wersję zreformowanego chrześcijaństwa. Gdy jego nadzieje okazały się płonne, ta pozorna życzliwość przerodziła się w żywiołową niechęć przechodzącą stopniowo w pogardę i nienawiść. Stąd w kolejnych rozdziałach mowa jest przede wszystkim o judeofobii Lutra, jej przyczynach i wskazanie na kluczowe hasło „Krzyż, albo wygnanie i śmierć” pozwalające rozumieć judeofobię Lutra. W ostatnich trzech rozdziałach Kalimi omawia dodatkowe czynniki judeofobii Lutra i jej podstawy. Ostatni rozdział omawia wpływ judeofobii Lutra na późniejsze pokolenia, zwłaszcza w Niemczech. Kulminacją tej swoistej Wirkungsgeschichte (historii oddziaływania) jest oczywiście wielki renesans antysemickich idei Lutra w okresie nazizmu, a właściwie już od końca wieku XIX gdy narodził się antysemityzm i wyrazistych cechach rasistowskich.

Na koniec powiedzmy to jasno. Martin Luter zajmował się tematem „Żydzi i judaizm” przez całe swoje życie, od najwcześniejszych dzieł aż po ostatnie. Głównym kontekstem jego zainteresowania tym tematem była interpretacja Pisma Świętego, szczególnie w licznych i obszernych wykładach na temat ksiąg Starego Testamentu, począwszy od „Dictata supra Psalterium”, jego pierwszego wykładu na temat Psalmów (1513‒1515), aż po „Wykład na temat Księgi Rodzaju” (1535‒1545). Ponadto napisał kilka traktatów na temat tego, jak społeczeństwo chrześcijańskie powinno odnosić się do Żydów żyjących pośród chrześcijan. Najważniejsze to „Jezus Chrystus urodził się Żydem” (1523) przez wielu uznawane za wyraz jego judeofilii, i „O Żydach i ich kłamstwach” (1543) najbardziej zjadliwy antysemicki paszkwil. Pisma te były jednak w dużej mierze również dziełami egzegetycznymi. Ogólnie rzecz biorąc, stosunek Lutra do Żydów i judaizmu charakteryzuje się jednocześnie ciągłością i radykalną zmianą. Ciągłość jest oczywista w jego teologicznych wypowiedziach na temat judaizmu, które opierały się na pewnej hermeneutyce Starego Testamentu skoncentrowanej na mesjańskim charakterze misji Jezusa Chrystusa. Zmiana dotyczyła jego wymagań dotyczących traktowania współczesnych Żydów, które we wcześniejszych latach były zgodne z jego koncepcją dwóch królestw, podczas gdy w późniejszych czasach powrócił do tradycyjnego ideału corpus Christianum. Zmiana ta doprowadziła do sprzecznych interpretacji jego wypowiedzi na ten temat w ciągu historii. Książka Isaaca Kalimi’ego usuwa wszelkie dwuznaczności i niedopowiedzenia. Marcin Luter od początku był antysemitą, a jego nienawiść do Żydów z upływem lat jedynie się wzmacniała.

Żydowski biblista Isaac Kalimi o antysemityzmie Marcina Lutra