Autor: Andrew Fox

W związku z protestami w Iranie, które trafiły na pierwsze strony gazet, przedstawiamy krótkie podsumowanie artykułu opartego na analizie „wojny 12-dniowej”. Oto kluczowe czynniki, na które należy zwrócić uwagę w kontekście potencjalnego upadku i zmiany reżimu.

Sama presja militarna, niezależnie od jej intensywności, nie prowadzi automatycznie do upadku władzy. Punktem krytycznym dla irańskiego reżimu będzie zbieżność czynników społecznych, militarnych i psychologicznych, która ostatecznie przechyli szalę zwycięstwa. Opierając się na precedensach historycznych i specyficznej sytuacji Iranu, czynniki te można podzielić na trzy progi:

1. Masowe niepokoje społeczne (próg społeczny)

Powszechne, długotrwałe protesty i chaos na ulicach mogą sygnalizować nieodwracalne osłabienie autorytetu władzy. Iran był już świadkiem fal protestów, ale obecna różnica polega na osłabieniu aparatu przymusu. Jeśli pojawią się wiarygodne informacje o ucieczce liderów, zwykli Irańczycy mogą wyzbyć się strachu i tłumnie wylec na ulice, wyczuwając, że reżim dożywa swoich dni.

Strajk generalny, zajmowanie budynków rządowych przez protestujących czy ogromne tłumy gromadzące się na placu Azadi w Teheranie, by świętować „wyzwolenie”, wywarłyby paraliżującą presję na resztki sił bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do poprzednich powstań, społeczeństwo ma dodatkową motywację: widok niegdyś potężnego Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) upokorzonego przez izraelskie ataki.

Wygnani przedstawiciele opozycji otwarcie zachęcają do oporu. Reza Pahlavi, były książę koronny, wezwał Irańczyków oraz funkcjonariuszy służb do wykorzystania tej chwili, oświadczając: „Reżim jest słaby i podzielony… Iran należy do Was”. Jeśli społeczeństwo odpowie na to wezwanie masowo, sama siła tłumu może przytłoczyć lojalistów.

2. Rozłam w siłach bezpieczeństwa (próg militarny)

Przetrwanie reżimu zależy od lojalności IRGC, milicji Basidż oraz regularnej armii. Upadek staje się prawdopodobny, gdy siły te ulegną rozłamowi. Oznakami tego mogą być:

• Odmowa wykonania rozkazu strzelania do tłumu przez dowódców średniego szczebla.
• Kapitulacja lub dezercja całych garnizonów.
• Walki między frakcjami (np. twardogłowi z IRGC kontra jednostki regularnej armii).

Kluczowe znaczenie mają ataki, w których zginęli wysocy rangą generałowie IRGC. Usunięcie tych filarów stabilności pogrąża aparat bezpieczeństwa w chaosie decyzyjnym. Zwykli żołnierze, widząc cierpienie swoich rodzin pod rządami mułłów, mogą uznać, że nie warto ginąć za przegraną sprawę. Momentem zwrotnym byłoby przejście dużej jednostki wojskowej na stronę narodu – tak jak podczas rewolucji w 1979 roku.

3. Szok psychologiczny na szczycie (próg psychologiczny)

Reżimy autorytarne budują aurę niepokonaności. Zburzenie tej iluzji powoduje gwałtowny kolaps. W Iranie takim wstrząsem byłaby wiadomość o ucieczce najwyższego przywódcy, ajatollaha Chameneiego, do zagranicznej przystani. Gdy lider znika, znika też spójność aparatu władzy.

Urzędnicy średniego szczebla i duchowni zaczęliby masowo dezerterować, chcąc uniknąć odpowiedzialności. Każdy kolejny sygnał – upadek dużego miasta czy dymisja prominentnego generała transmitowana na żywo – wzmacniałby przekonanie, że „to już koniec”. Gdy strach zmienia stronę, reżim, który terroryzował obywateli, nagle sam zaczyna bać się narodu. Jak pokazał przykład Syrii, dyktatura może wydawać się stabilna, by następnego dnia stopnieć niczym lód w pełnym słońcu.

Inne czynniki przyspieszające upadek

• Informacja: Systemy takie jak Starlink omijają blokady internetu, pozwalając na szybkie rozprzestrzenianie się wieści o słabości władzy.
• Gospodarka: Paraliż banków, panika rynkowa i przerwy w dostawach energii utwierdzają Irańczyków w przekonaniu, że zmiana jest nieunikniona i pilna.

Podsumowanie

Wszystkie te czynniki wzajemnie się napędzają. Choć trudno wskazać dokładny moment „bez odwrotu”, może on nadejść szybciej, niż się spodziewamy – być może wraz z nagraniem wideo, na którym żołnierze składają broń przed tłumem. 46-letnie rządy Islamskiej Republiki mogą rozpaść się błyskawicznie, pozostawiając po sobie nagłą próżnię u szczytów władzy.

Kiedy upada reżim? Kluczowe wydarzenia, na które należy zwrócić uwagę w Iranie