Mandat Palestyński z 1922 roku: Prawne Podstawy Statusu Terytoriów

Mandat Palestyński z 1922 roku to kluczowy, choć często pomijany, dokument w debacie o statusie Judei, Samarii i Jerozolimy. Jest to jedyne postanowienie prawa międzynarodowego, które określiło, kto posiada tytuł prawny do tych ziem przed rokiem 1948 i zanim powstały państwa arabskie.

Unikanie powrotu do tego dokumentu jest polityczne, ponieważ podważa narrację stworzoną po 1967 roku.

Ustanowienie „Narodowego Domu Narodu Żydowskiego”

Mandat Ligi Narodów z 1922 roku ustanowił na terytorium Palestyny, obejmującym również Jerozolimę, Judeę i Samarię, prawnie wiążący „Narodowy Dom Narodu Żydowskiego”.

Artykuł 6 Mandatu mówi wprost:

„Administracja Palestyny… ułatwi imigrację Żydów na odpowiednich warunkach i będzie zachęcać do ścisłego osiedlania się na gruntach, w tym na terenach państwowych i nieużytkach, które nie są wykorzystywane do celów publicznych.”

Mandat był dokumentem o mocy prawa wtórnego, jednomyślnie przyjętym przez Radę Ligi Narodów.

Ciągłość Prawna po Utworzeniu ONZ

Po rozwiązaniu Ligi Narodów postanowienia Mandatu nie wygasły. Przeciwnie – zgodnie z Artykułem 80 Karty Narodów Zjednoczonych (tzw. „Klauzula Palestyńska”), ONZ przejęła obowiązek nienaruszania praw wcześniej przyznanych narodom.

Artykuł 80 stanowi:

„Żadne z postanowień niniejszego rozdziału nie może być interpretowane jako zmieniające w jakikolwiek sposób prawa jakichkolwiek państw lub narodów lub warunki istniejących instrumentów międzynarodowych.”

Kluczowe jest, że Mandat pozostał dokumentem obowiązującym do czasu zastąpienia go traktatem pokojowym – taki traktat nigdy nie powstał.

• Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) potwierdził to w sprawie statusu międzynarodowego Afryki Południowo-Zachodniej (1950), stwierdzając, że mandaty „nie wygasają automatycznie” i przechodzą pod system ONZ, zachowując treść i obowiązek do momentu formalnego zastąpienia.
• Mandat miał charakter powierniczy: nie stworzył państwa żydowskiego, lecz przyznał narodowi żydowskiemu tytuł prawny do tych ziem. Państwo Izrael jest następstwem tego tytułu.

Co istotne – przedstawiciele społeczności żydowskiej (działającej poprzez Agencję Żydowską) zabiegali w 1945 roku podczas konferencji w San Francisco o zastosowanie Art. 80, aby prawa wynikające z Mandatu – do tworzenia „National Home” i do żydowskiego osadnictwa – nie zostały podważone w nowym systemie.

Okupacja Jordańska (1948–1967)

W latach 1948–1967 Jordania okupowała Zachodni Brzeg i Wschodnią Jerozolimę bez międzynarodowego tytułu, łamiąc Kartę ONZ.

• Jej aneksja z 1950 r. została uznana tylko przez dwa państwa: Wielką Brytanię i Pakistan.
• Rada Bezpieczeństwa ONZ nigdy nie uznała tego posunięcia.
• Liga Arabska potępiła aneksję jako sprzeczną z polityką arabską.

Gdyby ONZ nazwała tę okupację nielegalną i potępiła czystkę etniczną Żydów z Jerozolimy i Hebronu, logiczne byłoby rozszerzenie, że Jordania nie miała żadnych praw do tych ziem, a tym samym tytuł z Mandatu pozostał nienaruszony.

Mandat a Współczesna Narracja ONZ

Milczenie ONZ na temat Mandatu wynika z przyczyn politycznych, nie prawnych. Uznanie Mandatu wymagałoby akceptacji trzech niewygodnych tez:

1. Że Izrael ma silniejszy tytuł prawny do Judei i Samarii niż jakikolwiek podmiot arabski.
2. Że żydowska obecność w tych regionach nie jest „osadnictwem”, lecz realizacją prawnie przyznanych praw z 1922 roku.
3. Że linie rozejmowe z 1949 roku nie stanowią granic, lecz tymczasowy układ wojskowy.

Umowy rozejmowe z 1949 roku wyraźnie stwierdzały, że przerwanie ognia „nie może być interpretowane w żadnym sensie jako granice polityczne lub terytorialne”. Podważa to całą narrację ONZ po 1967 roku, opartą na zasadzie, że izraelska kontrola narusza prawo.

• Rezolucja 242 celowo nie uchyla Mandatu i nie określa granic. Jej współautorzy (Lord Caradon i Arthur Goldberg) podkreślali, że jej zamiarem było utworzenie ram negocjacyjnych, a nie wyznaczenie granic ani zmiana tytułów prawnych.
• Wielu prawników międzynarodowych, w tym Eugene V. Rostow, sędzia MTS Stephen M. Schwebel i Julius Stone, popiera tę interpretację, określając te ziemie jako „terytoria sporne”, a nie „okupowane terytorium palestyńskie”.

Porozumienia z Oslo i Tytuł Prawny

Również Porozumienia z Oslo (1993–1995) nie zmieniły statusu prawnego terytoriów ani nie uchyliły Mandatu czy Art. 80.

• Oslo II (1995) pozostawiło Strefę C pod pełną cywilną i wojskową jurysdykcją izraelską do czasu ustalenia statusu ostatecznego.
• Kwestię osiedli zakwalifikowano jako „kwestię o statusie ostatecznym”, co oznacza, że Porozumienia nie wprowadziły żadnego zakazu budowy.

W świetle Oslo, Mandatu i Art. 80 Karty ONZ, izraelska działalność budowlana w Strefie C nie może być uznana za nielegalną.

Nieistniejące Podstawy „Okupacji”

Termin „okupowane terytorium palestyńskie” nie ma podstaw w prawie międzynarodowym (Mandat, Karta ONZ, Rezolucja 242).

• Pojawił się po raz pierwszy dopiero w Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 3236 z 22 listopada 1974 r. – ponad ćwierć wieku po powstaniu Izraela i siedem lat po wojnie 1967. Była to decyzja polityczna bloku państw arabskich i niezaangażowanych.
• Aby mówić o okupacji, musi istnieć państwo, jego terytorium i administracja, które zostały odebrane przez agresora. Nie istniało państwo palestyńskie, nie istniały jego granice, a Jordania nie miała tytułu prawnego do Zachodniego Brzegu.
• W 1967 r. Izrael zajął terytorium objęte Mandatem, do którego miał legalnie nieuchylony tytuł.

Wnioski

Mandaty Ligi Narodów były podstawą powstania wielu współczesnych państw (m.in. Iraku, Syrii, Libanu, Jordanii) – i nikt nie kwestionuje ich legitymacji. Tytuł prawny Izraela (Mandat + Art. 80 Karty ONZ) jest jednym z najmocniejszych.

Mandat Palestyński przyznał narodowi żydowskiemu prawa, które zostały zabezpieczone przez ONZ i nigdy nie zostały prawnie uchylone. To fundament, który podważa całą narrację o „okupacji” i ujawnia, że tytuł prawny Izraela do Judei, Samarii i Jerozolimy jest nie tylko historycznie, ale i prawnie ugruntowany.

Czy potrzebujesz tego tekstu w innym formacie lub masz kolejne pytania dotyczące Mandatu Palestyńskiego?

Od Mandatu do Oslo

Katarzyna Żmuda-Bryl