Damnatio memoriae w europejskiej kulturze politycznej

Magdalena Semczyszyn


Oddajemy do Państwa rąk tom studiów będący wynikiem współpracy naukowej pomiędzy Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie oraz Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego przy wsparciu Urzędu Miasta Szczecin i Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego. Publikacja została poświęcona specyfi cznemu zjawisku występującemu od wieków w europejskiej kulturze politycznej – damnatio memoriae (skazanie na niepamięć). Choć zbiór procedur związanych z potępianiem pamięci zawdzięczamy starożytnemu Rzymowi, to sam termin powstał w okresie nowożytnym, a damnatio memoriae w różnych formach funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Teksty autorów – choć pozornie niepowiązane ze sobą tematycznie, dotyczące różnych epok, osób i wydarzeń, w istocie udowadniają uniwersalność antycznej konstrukcji prawnej, ukazując jej różnorodne formy i zastosowania.

Rozważania łączy motyw dyskusji wokół różnych rodzajów pamięci: historycznej, społecznej, indywidualnej, ofi cjalnej, „znacjonalizowanej”, „zawłaszczonej” i przede wszystkim tej „zabronionej”, skazanej i kontrowersyjnej. Autorzy ukazują różne przykłady historycznej damnatio memoriae, podając ich przyczyny, próbują jednocześnie odtworzyć procesy zmian, manipulacji i wypierania ze zbiorowej pamięci niepożądanych wydarzeń, bohaterów czy symboli. Ponieważ zjawiska te zachodzą najczęściej z pobudek politycznych, związanych z potrzebą legitymizacji określonej władzy lub utylitarną kreacją wizerunku danego społeczeństwa, tym samym czytelnik może zaobserwować odwieczny pojedynek władza vs. pamięć, którego skutki – zwłaszcza jeśli towarzyszy im przyzwolenie społeczne − nie pozostają obojętne również wobec historiografii.

Poszczególne teksty łaczy motyw damnatio memoriae, różni natomiast zarówno problematyka, jak i ujęcie chronologiczne. Zamieszczone w tym tomie artykuły reprezentują różne aspekty problemu, choć jednocześnie nie wyczerpują go, a jedynie zachęcają do dalszych rozważań. Zbiór rozpoczyna tekst Leszka Mrozewicza o ogólnych zasadach stosowania damnatio memoriae w świecie rzymskim i o najlepiej poświadczonych przypadkach jej użycia. Stefan Zawadzki wskazuje orientalne korzenie skazywania na niepamięć, opisując dwa podstawowe sposoby relacjonowania przez królów asyryjskich (w I tys. przed Chr.) walk z adwersarzami politycznymi: zacieranie w tekście informacji o przeciwniku, jego osobie i dokonaniach oraz kreślenie czarnego obrazu panowania konkurenta przez eliminację w opisie korzystnych dokonań lub przez przypisanie cech wywołujących negatywne skojarzenia.

Maciej Maciejowski poruszył problem damnatio memoriae w okresie republiki rzymskiej w szerokim aspekcie kształtowania pamięci zbiorowej, z uwzględnieniem konkretnych, najwcześniejszych przykładów użycia tej procedury wobec czołowych polityków republikańskich (Grakchowie, Sulla i Mariusz). Katarzyna Balbuza przedstawiła ciekawy przypadek cesarza Galby (68–69 r. po Chr.), który po śmierci został spontanicznie skazany na damnatio memoriae (może również urzędową), by po zaledwie kilku miesiącach odzyskać dobrą sławę (restitutio honorum).

Kolejne trzy artykuły dotyczą historii Rzymu epoki Sewerów, obfi tującej w walki polityczne i bogato reprezentowanej w źródłach. Danuta Okoń zajęła się przypadkami skazywania na damnatio osób stanu senatorskiego, zauważając przy tym, że wyroki śmierci spadające na przeciwników politycznych kolejnych cesarzy niezwykle rzadko łączyły się z karą niepamięci (stosowaną tylko wobec osób, których działalność i życie wywołały największe emocje). Daria Janiszewska przybliżyła kulisy wykorzystywania damnatio memoriae oraz procedury znoszącej niepamięć, czyli renovatio memoriae, w polityce Septymiusza Sewera. Innej opozycji: damnatio memoriae – consecratio (ubóstwienie, jedno i drugie stosowano niejednokrotnie wobec tych samych osób) poświęcił swe rozważania Krzysztof Królczyk.

O przemilczaniu lub minimalizacji przekazów na temat niewygodnych dla władców osób (w epoce późnego cesarstwa) napisał Jakub Kozłowski, przedstawiając to zjawisko na przykładzie Kryspusa, syna Konstantyna Wielkiego, zamordowanego na rozkaz ojca. O podobnym przypadku przemilczania w źródłach niewygodnych osób pisze Maria Dzielska w tekście poświęconym Sosipatrze (IV w. po Chr.), fi lozofce z Pergamonu, prowadzącej w tym mieście własną szkołę fi lozofi czną. Wszystkie wspomniane teksty udowadniają, że manipulacje pamięcią zbiorową były stosowane od zarania dziejów, głównie jako metoda walki z przeciwnikami politycznymi i ideowymi.

Następne epoki znacznie poszerzyły zakres damnatio memoriae, stosując związane z nią zabiegi nie tylko wobec członków elit, lecz również innych grup społecznych. Część poświęconą okresowi nowożytnemu otwierają fi lozofi czne rozważania Iwana Ostaszczuka, które dotykają problemu kulturalnego damnatio memoriae: zapomnianej symboliki chrześcijańskiej w dyskursie postmodernistycznym. Choć wynikają one bezpośrednio z problematyki obecnej w prądach fi lozofi czno-historycznych drugiej połowy XX w., to ich uniwersalność pozwala na refl eksje odnoszące się tak naprawdę do każdej z epok. Tekst Renaty Gałaj-Dempniak dotyczy pogromu armii Rzeczypospolitej pod Piławcami (1648 r.). Autorka prezentuje zarówno podejmowane przez elity rządzące próby wyciszenia dyskusji wokół tego wydarzenia, jak i usilne zabiegi uczestników bitwy o wyjaśnienie klęski piławieckiej. Oksana Karlina i Walentyna Szandra prowadzą rozważania dotyczące XIX w. i początków XX stulecia.

Karlina przybliża czytelnikowi problem represji carskich wobec zakonu bazylianów po powstaniu listopadowym i działań mających wymazać istnienie zakonu z pamięci społeczeństwa. Szandra porusza skomplikowane problemy uwarunkowań wpływających na zachowanie tożsamości narodowej i kulturalnej w zmienionych warunkach ekonomicznych, społecznych, politycznych i kulturowych na przykładzie przesiedleńców ukraińskich na Syberii. Rozważania dotyczące dziejów najnowszych skupiają się przede wszystkim na różnych aspektach kształtowania ofi cjalnego dyskursu historycznego w PRL. Zofi a Wóycicka na przykładzie pamięci o Auschwitz analizuje politykę historyczną władz komunistycznych w pierwszych latach po wojnie, której celem stało się zminimalizowanie tzw. obozowych grup pamięci, reprezentujących różne narodowości i różne przekazy na temat czasów zagłady. Jacek Sawicki przedstawił podejście władz komu- 9 nistycznych do pamięci o powstaniu warszawskim. W tym przypadku również − aby „odsunąć niebezpieczeństwo antykomunistycznej propagandy” − uciekano się do manipulacji i wypierania z popularnej narracji historycznej niepożądanych faktów na rzecz sztucznych rytuałów i obchodów rocznicowych.

Cennym dopełnieniem tych rozważań jest załączony przez autora aneks zawierający osiemnaście dotąd niepublikowanych tekstów źródłowych z zasobu archiwum IPN w Warszawie oraz Archiwum Akt Nowych (AAN), obejmujących okres 1945−1958. Inną perspektywę spojrzenia na proces manipulacji pamięcią proponuje Marek Grajek w swoim tekście dotyczącym historii polskich szyfrantów, którym podczas II wojny światowej udało się złamać kod Enigmy. Autor przybliża kulisy zawłaszczenia tego sukcesu, wskazując jednocześnie na pragmatyczne powody tego działania i sygnalizując żmudny proces przywracania rzeczywistym bohaterom ich dokonań. Jarosław Syrnyk proponuje rozważania na temat konfrontacji pamięci, przedstawiając bardzo interesujące, eseistyczne ujęcie procesu mitologizacji opisów trudnych relacji polsko- -ukraińskich w XX w. zarówno z perspektywy historiografi i polskiej, jak i ukraińskiej.

Piotr Niwiński obszernie analizuje podejście władz komunistycznych do powojennego podziemia niepodległościowego, wskazując na aktualne problemy interpretacyjne związane z pamięcią o „żołnierzach wyklętych”. Tekst Michała Paziewskiego dotyczy narracji budowanej wokół pamięci o Grudniu’70: pełnej przeinaczeń, mitów i niedopowiedzeń, które do dziś można spotkać w historiografi i. Ostatnie dwa teksty łączy wspólny temat rozważań: miasto. Magdalena Semczyszyn zajęła się trudną do zamknięcia w linearnej konwencji historią Lwowa. Poprzez zwrócenie uwagi na symbole występujące w polskim, sowieckim i ukraińskim popularnych dyskursach historycznych w XX w. autorka stara się ukazać zjawisko „pamięci równoległej” na temat tego miasta.

Z kolei zamykający publikację tekst Pawła Knapa jest swoistym miniprzewodnikiem po miejscach, które – ponieważ wyobrażały „obcą” pamięć o Szczecinie – zniknęły bądź też znikają z jego przestrzeni historycznej. Oba miasta: Lwów i Szczecin mają podobną, trudną przeszłość, na której przekaz wpłynęły zmiany geopolityczne i konieczność ich legitymizacji. Wszystkie teksty, skupiając się wokół zagadnień związanych z pamięcią, świadczą także w pewnym sensie o trudnych zadaniach, jakie stoją przed historykiem, i to niezależnie od epoki, którą się zajmuje. Napotykając bowiem częstokroć w przekazach źródłowych pułapki związane z pamięcią niepożądaną, zakazaną czy też zmanipulowaną, badacz musi zachować dużą ostrożność w dążeniu do przywrócenia jej maksymalnej bezstronności. Renata Gałaj-Dempniak, Danuta Okoń, Magdalena Semczyszyn


Calosc w ponizszym linku

Kategorie: Brak kategorii

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.