Muzyka zydowska cz. 2

Jaka była tematyka żydowskich pieśni?

Komponowano przede wszystkim pieśni religijne – podniosłe w tonie, często pochwalne lub wieszczące nadejście Mesjasza. Bardzo często pojawiały się w nich słowa zaczerpnięte z języka hebrajskiego – hebraizmy. Język ten nie był stosowany na co dzień, ale był silnie związany z religią. Poza muzyką religijną, istniała także popularna. Tematyka utworów była bardzo różnorodna: przez romantyczne ballady o miłości, pieśni obyczajowe, rzemieślnicze (na przykład o krawcu, piekarzu, szewcu) i sportowe, po kołysanki i piosenki dziecięce. Znany folklorysta Menachem Kipnis pisał, że wśród żydowskich przyśpiewek ludowych znaleźć można również pieśni do stołu i picia, piosenki uliczne i… złodziejskie6. Utwory często miały charakter przewrotny i dowcipny, komentujący sytuację ekonomiczną i społeczną Żydów w kraju. Znaczna część melodii odzwierciedlała ważne wydarzenia życiowe (na przykład wesele, starość) i historyczne (na przykład wojny, pogromy). Obok wesołych pieśni, znaleźć można także smutne, marzycielskie piosenki żołnierskie, które odnosiły się do przymusowego poboru do wojska wprowadzonego w Rosji w 1874 roku. Warto zauważyć, że żydowskie życie muzyczne w Polsce rozwijało się także w czasie II wojny światowej. Powstało wówczas mnóstwo piosenek partyzanckich, jak na przykład Zog nit kejn mol (jid. Nigdy nie mów) czy Sztil, di nacht (jid. Cisza, noc). Muzyka rozbrzmiewała także w gettach; koncerty chórów i występy orkiestr zanotowano w gettach: warszawskim, łódzkim czy krakowskim. W tym ostatnim tworzył między innymi wybitny artysta Mordechaj Gebirtig.

Jaknazywano muzyków żydowskich?

Na terenie Europy Środkowo-Wschodniej do XVI wieku w stosunku do Żydów uprawiających muzykę stosowano określenie lets, czyli klaun. Letsem była zazwyczaj osoba, która przewodziła orszakowi weselnemu. Na początku XVII wieku pojawił się termin klezmer; pierwotnie oznaczał instrumenty muzyczne – z hebrajskiego: kli – urządzenie, przyrząd i zemer – granie, tworzenie muzyki. W XIX wieku klezmerami byli już wyłącznie żydowscy muzycy, którzy przeciwstawiali się mniej nobliwym grajkom. Określenie, jak i sam fach, nie cieszyło się jednak dobrą sławą; pejoratywny wydźwięk straciło w XX wieku, gdy Żydów dopuszczono do edukacji muzycznej. Mimo że klezmerzy zazwyczaj nie jednoczyli się w gildie, dbali o siebie nawzajem, tworząc własny system opieki społecznej. W przypadku, gdy klezmer zachorował lub nie był w stanie już zarabiać z powodu wieku, członkowie jego zespołu nadal opłacali jego udział w zyskach zespołu. Działo się tak także w przypadku, gdy zmarły klezmer pozostawiał rodzinę, która nie mogła sama się utrzymać, zespół opłacał przynajmniej część zarobków zmarłego męża7.

 

Jeśli matka wyda najstarszą córkę za mąż za krawca, kogo poślubi najmłodsza? Muzyka?
Ślub bez klezmera jest gorszy niż panna młoda bez posagu.

 

Tajemniczy język klezmerski…

Klezmerzy wypracowali swój własny język, który wykorzystywali w dość oryginalny sposób. Klezmer losznposługiwano się w trakcie różnego rodzaju wydarzeń publicznych i podczas podróży, by swobodnie (i w tajemnicy) wymieniać informacje. Język tuszował nierzadko sarkastyczne i sprośne uwagi, na przykład pod adresem pracodawców.

Na jakich instrumentach grali klezmerzy?

 

Zgodnie z klasyfikacją Y. Stroma, najpopularniejszymi instrumentami były: cytra, lutnia, szałamaja, harfa, harfa żydowska (drumla), flażolet, klawesyn, dudy, katarynka, pozytyw, portatyw, kornet, cymbały i skrzypce. Skrzypkowie byli zazwyczaj najbardziej wykształconymi członkami zespołów żydowskich, a nierzadko także ich liderami8.

 

Wykaz typowych instrumentów klezmerskich:

Portatyw – odmiana organów piszczałkowych, które wieszano na ramionach; jego mechanizm był zbliżony do akordeonu.

Pozytyw – rodzaj organów nieprzenośnych.

Katarynka – przenośne pudło grające wyposażone w piszczałki, z których dźwięk wydobywa miech wprawiany w ruch za pomocą korby; od XIV wieku wykorzystywana przez ubogich, żydowskich grajków i żebraków.

Dudy – instrument dęty wykonywany z owczej lub koziej skóry.

Flażolet – mały flet o wysokiej skali.

Kornet – instrument wykonywany z koziego rogu, jego ustnik owijano czarną skórą; posiadał sześć otworów. Łączył technikę gry na trąbce i brzmienie oboju; choć wydobycie czystego dźwięku było trudne, wprawny muzyk potrafił wykrzesać z niego to, co najlepsze. Szczytowy okres popularności kornetu przypadł na lata 1500–1650; stracił na popularności ze względu na wzrost zainteresowania skrzypcami.

Cytra – instrument strunowy, szarpany.

Lutnia – instrument strunowy, szarpany.

Szałamaja – dawny instrument dęty drewniany, podobny do oboju.

Harfa – instrument strunowy, szarpany.

Klawesyn – instrument strunowy, szarpany; z wyglądu przypomina fortepian.

Dudy – instrument dęty drewniany, wyposażony w piszczałki i zbiornik powietrza wykonany z owczej lub koziej skóry.

Harfa żydowska (drumla) – tzw. harfa szczękowa, metalowy instrument wydający dźwięki przez modyfikację ułożenia ust, języka i podniebienia.

Cymbały – instrument strunowy; by wydobyć dźwięk, uderza się w niego pałeczkami.

 

 

Najlepszy żydowski cymbalista…

Najbardziej popularnym muzykiem, który posługiwał się zmodyfikowaną, białoruską wersją cymbałów był Michał Józef Guzików. Stworzony przez niego instrument nazwano sztrojfidl, był przenośnym instrumentem zbudowanym z rzędu solidnych drewnianych sztabek strojonych diatonicznie i ułożonych horyzontalnie wzdłuż podstawy wyłożonej słomą, co dawało głęboki, przestrzenny dźwięk. Grano na nim, uderzając sztabki małymi drewnianymi pałeczkami9. Dzięki wynalazkowi zwiększono zakres dźwięków cymbałów do 2,5 oktawy.

 

Cymbały Guzikowa (ze zbiorów Wikimedia Commons, www.commons.wikimedia.org)

cdn

Jedna odpowiedź to “Muzyka zydowska cz. 2”

  1. Szukam piosenek z czasów getta, okupacji. Napisałem scenariusz do filmu o Holocaust. szukam producenta. Trudna sprawa. Jedna z opcji filmu to musical.

    Polubione przez 1 osoba

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: