Przyslal Leon Schatz

Decyzja z 1948 r. o nieprzyjmowaniu do wojska studentów jesziwy ukształtowała politykę Izraela, wywołując dziesięciolecia debaty na temat zwolnień wojskowych w obliczu przemian społecznych i politycznych.

W piątek, na początku października 1948 roku, dwa dni przed Rosz ha-Szana (żydowskim Nowym Rokiem), Tymczasowa Rada Stanu zebrała się na posiedzeniu. Pierwsze święto Rosz ha-Szana w życiu raczkującego państwa było naznaczone atmosferą świętości i nowych początków, jednak było również przepełnione napięciem i niepokojem o to, co czeka Izrael w trudnej wojnie o niepodległość.

Dzień wcześniej do Izraela przybył profesor Chaim Weizmann, przewodniczący Tymczasowej Rady Stanu, i ogłoszono, że zostanie pierwszym prezydentem państwa Izrael. Wszystko było bezprecedensowe i historyczne.

Na przykład samolot „Skymaster”, którym Weizmann przybył do Izraela, był „pierwszym samolotoem zarejestrowanym przez izraelskie władze lotnicze”, podkreślono w gazecie HaTzofe. „Podwójna załoga składała się z 14 osób – wszyscy byli Żydami”, zauważono w artykule.

Na tym samym posiedzeniu Tymczasowej Rady Stanu Dawid Ben-Gurion – ówczesny premier i minister obrony – poinformował o swojej decyzji, by nie wcielać do wojska studentów jesziwy. Siedem miesięcy wcześniej, jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości, Yisrael Galili, szef sztabu generalnego, poinstruował dowódców dywizji, że „studenci jesziwy, zgodnie z zatwierdzonymi listami, są zwolnieni ze służby wojskowej”. Dyrektywa ta, jak zauważył, miała zastosowanie tylko do 1948 roku.

Kształtowanie stosunków religijno-świeckich w Izraelu

Jednak na początku 1949 r. Ben-Gurion rozszerzył tę dyrektywę. Wkrótce potem po raz pierwszy zgłosił liczbę zwolnień z poboru, co skłoniło MK Meira Grabovsky’ego (Argov) do zapytania go na posiedzeniu Komisji Bezpieczeństwa Knesetu: „Czy to prawda, że studenci jesziwy nie są zobowiązani do zaciągania się i czy to prawda, że w rezultacie ich liczba wzrosła?”.

Ben-Gurion odpowiedział: „Członkowie ministerstwa obrony stowarzyszenia zwrócili się do niego, stwierdzając, że jest 400 studentów jesziwy […] i że] pobranie ich spowoduje zamknięcie jesziwy”.

Dziennikarz i historyk Tom Segev argumentował w swojej biografii, że polityka Ben-Guriona polegająca na nieokreślaniu relacji między religią a państwem w prawie była jedną z zasad, na których opierał swoje relacje z przywódcami religijnymi. Według Segeva, Ben-Gurion wierzył w unikanie konfliktów teologicznych w jak największym stopniu i polityczne zarządzanie podziałami ideologicznymi.

Inną zasadą, którą kierował się pierwszy premier w swoich relacjach z religijną opinią publiczną, było uznanie, że nie ma symetrii między religijnymi i świeckimi Żydami. Innymi słowy, religijni Żydzi żarliwie bronią swoich fundamentów wiary, podczas gdy większość świeckich Żydów jest mniej. Rezultatem tej zasady była znacznie większa tolerancja wśród świeckich Żydów, co przejawiało się w zgodzie Ben-Guriona na zwolnienie studentów jesziwy ze służby wojskowej.

Nie trzeba było długo czekać, aby kwestia ta powróciła do dyskursu publicznego, zwłaszcza w związku z rosnącą liczbą zwolnień opartych na „Torato umanuto” (po hebrajsku studiowanie Tory jest ich zawodem).

W 1958 roku, podczas swojej drugiej kadencji na stanowisku premiera, Ben-Gurion napisał do naczelnego rabina, Icchaka Herzoga, dziadka prezydenta Izaaka Herzoga, list, który sugerował, że pierwotnie zamierzał zwolnić studentów jesziwy ze służby wojskowej, aby zachować świat Tory, który prawie zniknął podczas Holokaustu.

Studenci jesziwy i służba wojskowa w Izraelu

Ben-Gurion przyznał, że jego pierwotne zamiary uległy znacznej zmianie na przestrzeni lat, stwierdzając: „Kiedy zwolniłem studentów jesziwy ze służby wojskowej dziesięć lat temu, ich liczba była niewielka i, jak mi wtedy powiedziano, był to jedyny kraj, w którym pozostali uczeni Tory”.

„Niemniej jednak z przyjemnością zauważam, że studenci jesziwy uczestniczyli w obronie Jerozolimy, podobnie jak inni młodzi mieszkańcy miasta. Podczas wojny o niepodległość haredim zaciągnęli się do obrony ziemi – nie tylko w Jerozolimie” – napisał premier do naczelnego rabina.

Ben-Gurion kontynuował: „Od tego czasu sytuacja się zmieniła. Liczba studentów Jesziwy wzrosła. Nie wiem, czy istnieje jakakolwiek podstawa do obwiniania, ponieważ niektórzy chodzą do jesziwy, aby uniknąć odpowiedzialności. Chcę założyć, że to twierdzenie jest bezpodstawne. Ale nie można zaprzeczyć, że z biegiem czasu liczba studentów jesziwy wzrosła, licząc w tysiącach.

W innych krajach nie-Żydzi nie polegają na izraelskich obrońcach. Tutaj wszyscy jesteśmy Żydami, a nasze bezpieczeństwo zależy wyłącznie od nas. Jest to przede wszystkim ważne pytanie moralne: Czy słuszne jest, by syn jednej matki ryzykował życie dla ojczyzny, podczas gdy syn innej studiuje bezpiecznie w domu, gdy większość młodych Izraelczyków poświęca się?”.

Z czasem system zwolnień przekształcił się w system odroczeń, stopniowo zwiększając liczbę osób nim objętych. Do 1975 roku ich liczba osiągnęła 7 357. Powolny odpływ, który doprowadził do wzrostu liczby studentów jesziwy, którzy nie zaciągnęli się do wojska, przekształcił się w znaczący przepływ po przewrocie politycznym w 1977 roku. Rząd Menachema Begina rozszerzył umowy koalicyjne z partiami ultraortodoksyjnymi, aby zwolnić je ze służby wojskowej.

Umowa obejmowała również studentów jesziw, którzy koncentrowali się na szkolnictwie średnim i szkoleniu zawodowym. Jedna z klauzul umowy stanowiła, że „nie będzie żadnych ograniczeń co do liczby jesziw ani liczby studentów, którzy mogą studiować w jesziwie”.

Co kilka lat powracała potrzeba uregulowania tej kwestii, a w międzyczasie liczba zwolnień z powodu „Toratam Umanutam” (studiowanie Tory jest ich zawodem w języku hebrajskim) osiągnęła około 63 000. Podobnie jak w przypadku innych nierozwiązanych konfliktów w izraelskim społeczeństwie, sprawa ostatecznie trafiła pod obrady Sądu Najwyższego.

Jak pragmatyczna decyzja Ben-Guriona doprowadziła do zwolnienia haredim z poboru