Paul Bargetto

Podsumowanie w jednym zdaniu

Współczesny skrajny antysyjonizm i język zrównujący Izrael z nazizmem nie są nowym zjawiskiem, lecz odkurzoną i skutecznie wykorzystywaną bronią wojny hybrydowej, stworzoną po 1967 roku przez radzieckie służby w celu wywoływania chaosu, paraliżowania Zachodu i podważania legitymacji jego sojuszników.

Najbardziej udanym produktem eksportowym Związku Radzieckiego nie był komunizm. Był nim antysyjonizm.

Na długo przed tym, jak stał się on dominującym językiem moralnym zachodniej lewicy radykalnej, został dopracowany w gabinetach KGB jako potężna broń w wojnie hybrydowej.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy krytyk Izraela jest rosyjskim agentem ani że każdy zarzut stawiany Jerozolimie pochodzi z Moskwy. Rzeczywistość jest bardziej subtelna — i znacznie bardziej niebezpieczna.

Najbardziej totalitarne, demonizujące i emocjonalne formy retoryki antysyjonistycznej, krążące dziś w zachodnim dyskursie, wywodzą się bezpośrednio z radzieckiego słownika politycznego, stworzonego w celu strategicznego wywoływania chaosu. Język ten sprawdzał się w erze zimnej wojny, ponieważ podważał wiarygodność kluczowego sojusznika Zachodu, zbliżał Moskwę do świata postkolonialnego oraz gnieździł podziały wewnątrz liberalnych demokracji. Dziś powraca z niemal tych samych powodów.

Po 1967 roku radzieckie instytucje opracowały, usystematyzowały i wyeksportowały cały system pojęciowy antysyjonizmu. Łączył on tradycyjne motywy antysemickie ze słownictwem antyimperializmu, antykolonializmu i antyfaszyzmu. W tej narracji syjonizm przedstawiano jako rasizm, faszyzm, kolonializm, apartheid oraz tajną potęgę o zasięgu globalnym.

To wtedy narodziło się również zjawisko odwrócenia narracji o Holokauście — w tym oskarżenie, że Żydzi (lub syjoniści) stali się nowymi nazistami.

Narodziny „sionologii”

Decydujący zwrot nastąpił po wojnie sześciodniowej w czerwcu 1967 roku. Wrogość ZSRR wobec Żydów i ich dążeń nie była nowa, ale dotkliwa klęska arabskich sojuszników Moskwy stworzyła poważny problem ideologiczny. Kreml potrzebował języka, który podważy legitymację Izraela, uratuje prestiż Związku Radzieckiego i zjednoczy sojuszników w świecie arabskim, postkolonialnym oraz na zachodniej lewicy. Efektem tych starań było powstanie dziedziny zwanej „sionologią”.

Warto przyjrzeć się temu procesowi bez zbędnej mistyfikacji. Nie była to abstrakcyjna decyzja bezosobowego „Związku Radzieckiego”.

Na początku lat 60. w Moskwie ukształtowało się konkretne środowisko antysyjonistyczne. Na jego czele stali Jurij Iwanow i Jewgienij Jewsejew, korzystający z parasola ochronnego Iwana Milowanowa z Departamentu Międzynarodowego Komitetu Centralnego. Sieć ta sprawnie połączyła partyjny nadzór, politykę bliskowschodnią, naukową przykrywkę i masową produkcję propagandową.

Sionologia nie była całkowitym zerwaniem z przeszłością, lecz przekładem dawnych uprzedzeń na język marksistowsko-leninowski. Teorię spiskową przebrano w szatę analizy antyimperialistycznej, a wyobrażenie o „Żydzie-wywrotowcu” zastąpiono postacią „syjonisty jako tajnego architekta zachodniego imperializmu”. Ta płynna kontynuacja tłumaczy, dlaczego po 1967 roku radziecki antysyjonizm z taką łatwością przybrał formę zinstytucjonalizowaną.

Architekci radzieckiej propagandy

Jednym z głównych kadr tego systemu był Jurij Iwanow. Jako podwładny Milowanowa odpowiadał za relacje z komunistami w Izraelu, płynnie mówił po angielsku i dobrze znał Bliski Wschód. Za namową przełożonego napisał książkę „Ostorożno: sionizm!” („Uwaga: syjonizm!”), wydaną w 1969 roku. W ZSRR sprzedano ponad 800 tysięcy egzemplarzy, a tekst przetłumaczono na co najmniej 16 języków.

Sukces książki nie wynikał z jej walorów naukowych, lecz z ideologicznego opakowania. Iwanow ubrał klasyczny, spiskowy antysemityzm w jedynie dopuszczalne wtedy ramy marksizmu-leninizmu. Mityczna „żydowska władza” stała się „międzynarodowym syjonizmem”, a spisek finansowy i medialny — „krytyką antyimperialistyczną”. Dzięki temu zabiegowi dawne przesądy mogły bez przeszkód krążyć w środowiskach, które otwarty rasizm jednoznacznie by odrzuciły. Schemat ten żyje do dziś w teoriach o wszechpotężnym „lobby syjonistycznym”, które potajemnie kieruje polityką państw zachodnich wbrew ich własnym interesom.

Równie istotną rolę odegrał Jewgienij Jewsejew — absolwent MGIMO, pracownik Instytutu Filozofii Akademii Nauk ZSRR oraz osobisty tłumacz języka arabskiego Nikity Chruszczowa i Leonida Breżniewa.

W wydanej w 1971 roku książce „Faszyzm pod niebieską gwiazdą” Jewsejew utrwalił jeden z najtrwalszych zabiegów retorycznych: zrównanie syjonizmu z nazizmem. Nie była to zwykła obelga. Był to fundament pod odwrócenie narracji o Holokauście — ramy, w których państwo żydowskie można było przedstawić jako moralnego spadkobiercę reżimu Hitlera. Współczesne hasła automatycznie określające Izrael mianem państwa nazistowskiego lub szafujące pojęciem ludobójstwa są bezposrednią kontynuacją tamtej myśli.

Walerij Skurłatow reprezentował bardziej skrajne, nacjonalistyczne skrzydło tego ruchu. Będąc działaczem Komsomołu, stał się autorem programu specjalnego „Krytyka ideologii syjonizmu” (1984), a w wydanej w 1975 roku książce „Syjonizm i apartheid” usystematyzował analogię łączącą Izrael z reżimem w RPA.

Warto podkreślić: porównanie z apartheidem nie powstało jako wynik neutralnych, bezstronnych badań naukowych. Zostało wykute w kulturze politycznej, która bez oporów sięgała po mity rasistowskie i neopogańskie.

Ten sam aparat promował wspomniane idee poprzez kulturę masową. Przykładem jest pseudodokumentalny film z 1973 roku „W tajemnicy i jawnie: cele i czyny syjonistów”, który współczesne rosyjskie źródła otwarty klasyfikują jako propagandę antysemicką, a w 2021 roku państwo rosyjskie oficjalnie wpisało go na listę materiałów ekstremistycznych.

Poligon doświadczalny: Polska 1968

Polska kampania antysyjonistyczna z lat 1967–1968 była jednym z pierwszych i najbardziej wyrazistych przykładów zastosowania tej nowej strategii w praktyce poza granicami ZSRR.

To, co zaczęło się jako oficjalna reakcja na wojnę sześciodniową, szybko przerodziło się w nagonkę na obywateli pochodzenia żydowskiego. Etykieta „syjonisty” pozwoliła przedstawić w pełni zasymilowanych Polaków jako „podejrzany element” sprzyjający obcym mocarstwom. Władze zyskały wygodne narzędzie do pacyfikacji studentów, intelektualistów i rywali politycznych — bez konieczności używania jawnie rasistowskiego języka.

Dla komunistycznego reżimu korzyści były ogromne: stłumiono opozycję po protestach z marca 1968 roku, przebudowano układy we władzy, przypodobano się Moskwie i zmuszono do emigracji około 13 tysięcy polskich Żydów. Wniosek strategiczny był jednoznaczny: antysyjonizm pozwalał skierować społeczne niezadowolenie na urojonego wroga wewnętrznego, a represje przedstawić jako akt patriotyzmu.

Mechanizm ten działa do dziś. Retoryka „antysyjonistyczna” pozwala uderzać w Żydów przy jednoczesnym zachowaniu pozorów poprawności. Służy do stygmatyzowania przeciwników politycznych jako nielojalnych lub moralnie skażonych, a z polityki zagranicznej łatwo przenieść ją na spory wewnętrzne w Europie.

Marcowe wydarzenia w Polsce nie były więc tylko kolejnym rozdziałem w historii antysemityzmu — stanowiły wczesny pokaz siły wojny informacyjnej i poznawczej.

Broń w globalnej konfrontacji

Dla bloku wschodniego antysyjonizm nigdy nie był osobnym tematem — stanowił element tzw. środki aktywnych. Narzędziownik KGB obejmował dezinformację, agenturę wpływu, organizacje przykrywkowe, finansowanie terroryzmu, szantaż, a także porywania i zamachy.

Moskwa precyzyjnie łączyła ideologię z operacjami specjalnymi. Świetnym przykładem było wsparcie dla Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP) oraz bardziej radykalnych ugrupowań na Bliskim Wschodzie. Blok wschodni dostarczał im broń, szkolił bojowników i wykorzystywał kanały wywiadowcze do koordynacji działań.

Oznaczało to, że antysyjonizm przestał dotyczyć wyłącznie Bliskiego Wschodu. Stał się uniwersalnym spoiwem łączącym w jedną antyzachodnią całość zupełnie ze sobą niezwiązane konflikty.

Dzięki temu ten sam aparat, który uzbrajał palestyńskich fedainów, mógł równolegle finansować skrajną lewicę w Europie, wspierać ruchy narodowowyzwoleńcze w Afryce i podsycać nastroje separatystyczne na całym świecie.

W Afryce Południowej radziecka pomoc przyniosła długofalowe zyski polityczne. ZSRR udostępnił fale Radia Moskwa dla audycji Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC), a kadry zbrojnego ramienia ANC (Umkhonto we Sizwe) przechodziły szkolenia na radzieckich poligonach. Prace historyków, m.in. Władimira Szubina i Arianny Lissoni, jednoznacznie pokazują, że walka z apartheidem w RPA była w dużej mierze zasilana przez blok wschodni. ZSRR zbudował wówczas ogromny kapitał zaufania wśród ruchów, które po latach zyskały autorytet moralny na świecie.

Nie był to przypadek. Przesunięcie pojęcia „apartheid” na grunt bliskowschodni dało radzieckiej dyplomacji potężny oręż. Mimo że analogia ta jest słaba pod względem analitycznym i historycznym, okazała się niezwykle skuteczna politycznie. Pozwoliła zamknąć Izrael w tej samej szufladzie moralnej, w której znajdował się jeden z najbardziej potępianych reżimów XX wieku.

Powrót starych metod: Rosja Putina

Współczesna Rosja z premedytacją sięga po radziecki spadkobierstwo. Jak wskazuje raport Duńskiego Instytutu Studiów Międzynarodowych (DIIS) z 2024 roku, obecna polityka Moskwy w Afryce to przemyślana mieszanka dyplomacji, operacji miękkiej siły, najemników z Grupy Wagnera oraz kampanii dezinformacyjnych.

Odrodzona przez Kremlowską propagandę narracja „antykolonialna” nie jest tylko pustą dekoracją. To precyzyjne narzędzie do podważania pozycji Zachodu na globalnym Południu. Jak zauważają analitycy ze Stockholm Centre for Eastern European Studies (SCEEUS), Rosja wciąż zdyskontuje radzieckie wsparcie dla walki z apartheidem, wykorzystując historyczny autorytet RPA do realizowania własnych celów geopolitycznych.

Związki między radzieckimi służbami a europejskim terroryzmem w latach 70. i 80. również wpisują się w ten schemat. Choć Moskwa nie sterowała ręcznie każdym zamachem, stworzyła sieć logistyczną, szkoleniową i polityczną, w której palestyńscy bojownicy i zachodnioniemieccy terroryści znaleźli wspólny język ideologiczny.

Władimir Putin — były oficer KGB służący m.in. w Dreźnie — doskonale zna ten mechanizm. Współczesne rosyjskie operacje hybrydowe stanowią prostą kontynuację metod, których uczył się w latach służby.

Oto jak dzisiejszy Kreml wykorzystuje ten schemat:

• Tworzenie fałszywych symetrii: Rosyjska propaganda konsekwentnie przedstawia władze w Kijowie jako „nazistów”, jednocześnie pomniejszając lub wypaczając historię Holokaustu na potrzeby bieżącej polityki.
• Celowa dezorientacja: Wskazanie na żydowskie pochodzenie prezydenta Zełenskiego służy Moskwie do absurdalnych twierdzeń, że „najgorszymi nazistami byli sami Żydzi”.
• Inżynieria chaosu: Celem działań informacyjnych nie jest przekonanie kogokolwiek do jednej prawdy, lecz zniszczenie zaufania, pogłębienie podziałów i wywołanie paraliżu decyzyjnego w państwach demokratycznych.

W ten sposób retoryka antysyjonistyczna idealnie wpisuje się w doktrynę wojny informacyjnej Putina. Można wycelować ją bezpośrednio w Izrael, można wykorzystać ją pośrednio przeciwko Ukrainie (odciągając uwagę i zasoby Zachodu), a w samej Europie użyć jej do podpalania konfliktów społecznych i religijnych.

Wnioski dla bezpieczeństwa Zachodu

Z przeprowadzonej analizy wynikają konkretne wnioski polityczne i strategiczne:

1. Antysyjonizm jako zagrożenie dla bezpieczeństwa: Skrajny antysyjonizm nie jest jedynie zjawiskiem z pogranicza subkultur akademickich czy patologią społeczną. To sprawnie zaprojektowany system propagandowy, używany przez wrogie mocarstwa do prowadzenia wojny kognitywnej.
2. Monitoring odwracania narracji o Holokauście: Hasła zrównujące Żydów, Izrael czy syjonizm z nazizmem i ludobójstwem powinny być traktowane jako sygnał alarmowy. Ich celem jest wyłączenie hamulców moralnych i polaryzacja społeczna — dokładnie tak samo, jak w przypadku rosyjskiej narracji o „denazyfikacji” Ukrainy.
3. Potrzeba edukacji analitycznej: Instytucje państwowe, media i uniwersytety muszą nauczyć się odróżniać uzasadnioną krytykę polityki Izraela od gotowych, narzucanych z zewnątrz szablonów propagandowych, których celem jest odmówienie Żydom prawa do samostanowienia.

Powiązanie sprawy Izraela ze sprawą Ukrainy nie jest przypadkowe. To samo państwo, które twierdzi, że Ukraina wymaga „denazyfikacji”, czerpie bezpośrednie korzyści, gdy Izrael jest przedstawiany jako agresor stosujący metody nazistowskie. W obu przypadkach cel pozostaje ten sam: osłabić spójność Zachodu, wywołać panikę moralną i sparaliżować zdolność wolnych narodów do trafnej oceny zagrożeń.

Antysyjonizm w wydaniu radzieckim nie jest reliktem minionej epoki. To broń z czasów zimnej wojny, która znów znajduje się w czynnej służbie.

Sowieci nauczyli Zachód nienawiści do Izraela