Autor Melissa Brodsky

Podsumowanie w jednym zdaniu

Historia ludności znanej dziś jako arabscy Palestyńczycy jest wielowarstwowa i nie wywodzi się z jednej fali migracyjnej ani nieprzerwanej linii rodowej, lecz stanowi wynik wieków skomplikowanych ruchów ludnościowych, osadnictwa uchodźców, migracji zarobkowych oraz asymilacji różnorodnych grup pod panowaniem osmańskim i brytyjskim.

Pochodzenie Palestyńczyków jest znacznie bardziej skomplikowane, niż próbuje się nam wmówić. Kto tak naprawdę zamieszkiwał tereny znane jako „Palestyna” przed powstaniem państwa Izrael? Stare dokumenty i zapisy historyczne przedstawiają zupełnie inną historię

W latach poprzedzających inwazję Egiptu z czasów Imperium Osmańskiego na Palestynę w 1831 roku, tysiące egipskich chłopów przekraczało już granicę. Uciekali przed reżimem Muhammada Alego, pod którego rządami wysokie podatki, przymusowa praca i pobór do wojska sprawiały, że ucieczka stawała się jedynym sposobem na przetrwanie. Korespondencja zachowana w Egipskich Archiwach Królewskich potwierdza obecność uciekinierów w okręgach Jerozolimy, Nablusu i Gazy. Dokument osmański z 24 grudnia 1831 roku szacuje liczbę osób, które uciekły do osmańskiej Syrii, na około 6 000.

Muhammad Ali domagał się ich powrotu, czemu sprzeciwiał się Abdullah Pasza, potężny gubernator z siedzibą w Akce. Spór ten stał się iskrą zapalną konfliktu i egipskiej inwazji. Armia Ibrahima Paszy podbiła Palestynę i Syrię, przynosząc dekadę panowania egipskiego oraz napływ żołnierzy, urzędników, robotników i kupców. Po wycofaniu się wojsk w latach 1840–1841 wielu z nich pozostało na stałe.

Palestyna leżała na skrzyżowaniu szlaków między Egiptem, Syrią, Arabią i Morzem Śródziemnym, w granicach Imperium Osmańskiego, które stale przemieszczało tam żołnierzy, uchodźców, więźniów i urzędników. Ludzie przybywali w wyniku podbojów, w poszukiwaniu pracy, jako pielgrzymi, niewolnicy, wygnańcy polityczni czy w ramach programów przesiedleńczych. Zanim Wielka Brytania zaczęła spisywać mieszkańców po I wojnie światowej, pokolenia tych rodzin zdążyły się już zasymilować z ludnością arabskojęzyczną.

Obecność Egipcjan była widoczna jeszcze długo po wycofaniu wojsk Ibrahima Paszy. Wokół Gazy, Jaffy i równiny przybrzeżnej rozwijały się osady egipskie. Mapa Jaffy z 1863 roku sporządzona przez brytyjską Admiralicję oznaczyła przedmieście po prostu jako „wioskę egipską”. Philip Baldensperger, badacz z Palestine Exploration Fund, opisywał społeczności takich miejscowości jak Zarnuqa czy Qubeiba jako mające egipskie korzenie. Otaczający ich fellahowie nazywali ich „Masriyyin”, czyli Egipcjanami. Migracja trwała także w okresie mandatu brytyjskiego – w rejestrach odnotowano m.in. robotnika Sayeda, który przybył do Hajfy w 1931 roku i walczył o prawo pobytu.

Egipskie panowanie sprowadziło do Palestyny również Afrykanów. Brytyjski podręcznik The Handbook of Palestine z 1922 roku opisuje populację afrykańską w dolnej części Doliny Jordanu oraz „osadę z Sudanu”. W Jaffie istniała dzielnica Saknat al-Abid („Dzielnica Niewolników”), zamieszkana m.in. przez Sudańczyków. W Jerozolimie funkcjonowały muzułmańskie hospicja dla pielgrzymów z Sudanu, Afryki Północnej, Indii, Afganistanu czy Buchary, dzięki czemu tymczasowy pobyt często przeradzał się w stałe osiedlenie.

XIX wiek przyniósł masowe, przymusowe przesiedlenia w granicach Imperium Osmańskiego. Rosyjska ekspansja na Kaukazie, postępy mocarstw europejskich na Bałkanach oraz francuski podbój Algierii zmusiły setki tysięcy muzułmanów do ucieczki. Władze osmańskie osiedlały ich na wrażliwych terytoriach. Czerkiescy uchodźcy z Kaukazu stworzyli społeczności m.in. w Kafr Kama i Rehaniya w Galilei, służąc także w żandarmerii. Algierscy uchodźcy, uciekający przed francuską inwazją od 1830 roku, osiedlili się w okolicach Safedu i Tyberiady (w 1948 roku było ich ponad 6 000). Brytyjskie raporty odnotowywały też napływ Maghrebinczyków sięgający XVIII wieku.

Szczególnym przykładem są Bośniacy. Po zajęciu Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry w 1878 roku muzułmańskie rodziny uciekały na tereny osmańskie. Na początku lat 80. XIX wieku około 50 bośniackich rodzin osiedliło się w ruinach starożytnej Cezarei (Qisaria). Nowoprzybyli wznosili solidne kamienne domy, meczet i szkołę, stając się centrum administracyjnym okolicy. Ich tożsamość przetrwała m.in. w nazwisku Bushnaq, choć Instytut Studiów Palestyńskich opisuje ich jako grupę, która stała się integralną częścią narodu palestyńskiego.

Upadek imperium nie zatrzymał migracji. Pierwszy brytyjski spis ludności odnotowywał napływ plemion z Hidżazu i Transjordanii w rejon Beer Szewy po 1914 roku. W latach 30. XX wieku rozwijająca się gospodarka przyciągnęła tysiące robotników z Hauranu (południowa Syria i północna Jordania). Brytyjskie akta pełne były raportów o deportacjach i kontroli granicznej Hauranów, z których część w okresie powstania arabskiego w 1936 roku została zidentyfikowana jako uczestnicy zamieszek.

Rząd osmański wykorzystywał również ufortyfikowane Akka (Acre) jako więzienie i osadę karną dla więźniów politycznych z całego imperium. To tam w sierpniu 1868 roku zesłano Bahá’u’lláha, założyciela bahaizmu. Z kolei w okresie mandatu polityczni uchodźcy z Syrii znaleźli w Palestynie schronienie – wśród nich Izz ad-Din al-Kassam, który organizował tajne komórki zbrojne i zginął w starciu z brytyjską policją pod Dżeninem w 1935 roku, stając się symbolem palestyńskiego nacjonalizmu. W 1936 roku granice przekroczył Fawzi al-Kawukdży, dowodzący oddziałem ochotników z całego świata arabskiego.

Wszystkie te wątki splotły się w XX wieku. Wnuk egipskiego chłopka, potomkowie Sudańczyków, algierscy uchodźcy, bośniackie rody z Cezarei, czerkiescy osadnicy, beduini z Hidżazu oraz syryjscy robotnicy i uchodźcy stworzyli wielowarstwową, mobilną społeczność. Choć przybyli z różnych stron, wtopili się w lokalną ludność arabską poprzez małżeństwa, wspólną historię, kulturę i język arabski.

Zapisy historyczne – od osmańskich dekretów po brytyjskie spisy ludności i akta policyjne – pokazują, że Palestyńczyci nie wywodzą się z jednej nieprzerwanej linii rodowej ani pojedynczej fali migracyjnej. Ich tożsamość ukształtowała się na skrzyżowaniu imperiów, w wyniku wieków przemieszczeń, handlu, pielgrzymek i wojen. Dawne dokumenty zachowują te warstwy bezstronnie, przypominając o złożonej i fascynującej genezie współczesnych społeczności regionu.

Pochodzenie Palestyńczyków jest bardziej skomplikowane, niż chcą nam wmówić.