Uncategorized


Miejsce ważne, choć nieczyste. Żydowskie tradycje na cmentarzu


Przyslal Ithzak Shpilman

Obok synagogi i mykwy cmentarz jest najważniejszym miejscem w każdej gminie żydowskiej. Jednocześnie jest uznawany za miejsce nieczyste. Jak to możliwe? Jakie tradycje są związane z tym miejscem?

Jan Jagielski

Warszawa, cmentarz żydowski, ul. Okopowa. Widok ogólny kwatery 45. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Warszawa, cmentarz żydowski, ul. Okopowa. Widok ogólny kwatery 45. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – ANDRZEJ STAWINSKI / Wirtualny Sztetl Portal Muzeum

Tradycyjna, ludowa nazwa cmentarza żydowskiego brzmi kirkut, kierkow bądź kierchol. Wszystkie te słowa te pochodzą od niemieckiego kirchhof – dziedziniec kościelny, miejsce na którym chowano zmarłych. Sami Żydzi najczęściej nazywali cmentarz bejs ojlem, co jest jidyszową, zniekształconą formą hebrajskiego bet olam – dom świata (wiecznego). Inne hebrajskie nazwy cmentarza to bet moed le-chol chaj, bet chajim – dom życia (wiecznego), bet kwarot – dom grobów.

Jednym z najważniejszych zadań nowo powstającej gminy żydowskiej było uzyskanie miejsca na założenie cmentarza. Posiadanie nekropolii, synagogi i mykwy dawało samodzielność i uniezależnienie od macierzystej gminy.

Cmentarz jest miejscem nienaruszalnym do dnia Sądu Ostatecznego, gdy wszyscy zmarli powstaną z grobów. Jednocześnie jest miejscem nieczystym. Jego teren więc winien być ogrodzony murem lub płotem, a gdy to niemożliwe, jego granice winny być zaznaczane rowem lub wałem ziemnym. Cmentarz, jak podaje Talmud, winien znajdować się co najmniej 50 łokci (ok. 25 m) od najbliższych domów.

Żydowskie groby

Groby na cmentarzach w tradycji żydowskiej odwiedza się w rocznicę śmierci zmarłego i w miesiącu elul poprzedzającym żydowski Nowy Rok (Rosz ha-Szana) oraz w święto Jom Kipur. Odmawia się modlitwy, zapala świece zwane jorcajt i kładzie na grobie drobne kamyki. Ten ostatni zwyczaj nawiązuje do pierwotnej, starożytnej formy żydowskich nagrobków, które były przydrożnymi kurhanami, na które każdy przechodzący miał obowiązek dołożyć kolejny kamień. Kwiaty na żydowskich mogiłach pojawiły się dość późno i to głównie na grobach osób ze środowisk asymilowanych.Żydzi podczas modlitwy na cmentarzu Remuh w Krakowie. Rok 1931. Zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Żydzi podczas modlitwy na cmentarzu Remuh w Krakowie. Rok 1931. Zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego – autor nieznany / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Na cmentarzach żydowskich w Polsce tradycyjnie tworzono oddzielne kwatery dla kobiet, mężczyzn i dzieci. Ponadto pobożny Żyd nie powinien leżeć obok złoczyńcy. Samobójców chowano pod płotem. W środowiskach tradycyjnych zwyczaj ten trwał aż do II wojny światowej. Gdy na cmentarzu brakowało miejsca, aby mogły odbywać się następne pochówki z nienaruszalnością poprzednich, nasypywano na stare kwatery dwumetrową warstwę ziemi i w niej składano zwłoki. Przykładem takiego rozwiązania mogą być kwatery na warszawskim cmentarzu żydowskim, gdzie groby znajdują się w dwóch warstwach.

Ustawianie nagrobków na grobie zmarłego sięga starożytności. Księga Rodzaju 35,20 podaje: „A Jakub postawił na jej grobie pomnik. Pomnik ten jest na grobie Racheli po dziś dzień”. W średniowieczu przeważyła opinia, że nagrobek jest oznaką szacunku dla zmarłego i uznano postawienie nagrobka w pierwszą rocznicę śmierci za powinność religijną.

Kamienie nagrobne nie tylko zabezpieczały zwłoki przed rozwłóczeniem przez zwierzęta, lecz także wskazywały teren nieczysty dla kohenów. Koheni – potomkowie Aarona, arcykapłani w Świątyni Jerozolimskiej podlegali nakazowi rytualnej czystości. Nakaz ten wynikał z Księgi Kapłańskiej 21,1: „Niech się nikt z nich nie zanieczyści z powodu zmarłego z jego ludu”. Na cmentarzach groby bliskich kohenów umieszczano więc w pierwszych rzędach, aby nie musieli wchodzić między inne groby.

Kształt i forma nagrobka zmieniały się w zależności od czasu i miejsca. Wśród Żydów aszkenazyjskich jest to przeważnie pionowa płyta, wykonana z kamienia, drewna, a w XIX w. też i z żeliwa, zakończona prostokątnym, trójkątnym lub półkolistym zwieńczeniem. Taka forma nagrobka nazywana jest macewą. Epitafium w języku hebrajskim było umieszczone po stronie wschodniej. Zmarłego chowano twarzą w kierunku Jerozolimy stąd grób i pomnik jest ustawiony na linii wschód-zachód.Góra Kalwaria, cmentarz żydowski. Macewy, w tym nagrobek Michaela Lessinga. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Góra Kalwaria, cmentarz żydowski. Macewy, w tym nagrobek Michaela Lessinga. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. – A. Olej-Kobus / K. Kobus / Wirtualny Sztetl Portal Muzeum POLIN

Symbolika macewy

Od XVI w. w zwieńczeniach macew pojawiają się zazwyczaj płasko rzeźbione, symboliczne przedstawienia imienia, zawodu, zasług zmarłego lub symbole śmierci, smutku, żałoby.

W Księdze Powtórzonego Prawa 5,8 jest powiedziane: „Nie uczynisz sobie posągu ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko albo na ziemi nisko, lub w wodzie poniżej ziemi”, a więc nie wolno umieszczać postaci ludzkich. Twórcy nagrobków omijali ten zakaz poprzez rzeźbienie postaci z ptasią twarzą lub zakrywanie jej ręką czy kapeluszem. Często uciekano się do sytuacji pars pro toto – ręka trzyma dzban, pióro lub świecę. Dla podkreślenia żydowskiego pochodzenia zmarłego już od starożytności umieszczano na pomnikach takie symbole, jak: menorę, winne grono – symbol ludu Izraela czy lwa – znak pokolenia Judy, który stał się symbolem Izraela. Od XIX w. wraz z rozwojem ruchu syjonistycznego umieszczano również Gwiazdę Dawida jako symbol Ziemi Obiecanej. Najczęstszym symbolem nagrobków kobiecych są świeczniki, ponieważ kobieta strzeże ogniska domowego i zapala świece na rozpoczęcie szabatu.

Niektóre imiona zmarłych przedstawiano poprzez umieszczenie zwierząt. I tak lwa umieszczano na macwach – Arie, Lejba lub Judy, jelenia na nagrobkach Cwiego, Hirsza czy Naftalego. Niedźwiedzia można odnaleźć na grobach Dowa oraz Bera, a wilka – Wolfa, Zeewa, Beniamina. Ptak natomiast symbolizował kobiety o imionach Cipora oraz Fajga

Tradycje chasydzkie

Powstały w połowie XVIII w. na Podolu chasydyzm znalazł szybko zwolenników w całej Ukrainie i na Białorusi. W końcu XVIII w. dotarł do centralnej Polski. Stale wzrastała w nim rola cadyków, których wstawiennictwo u Boga trwało również po śmierci. Dlatego ich groby otaczano czcią i składano przy nich prośby i życzenia zapisywane na kartkach zwanych kwitłech. Nad grobami ustawiano drewniane lub ceglane budynki zwane ohelami (hebr. namiot). Do oheli przybywali pielgrzymi, a tradycja ta zachowała się do dziś. Celem pielgrzymek są przeważnie małe miasteczka, w których mieszkali cadycy. W obecnych granicach Polski znamy ohele w 35 miejscowościach

.Jorcajt cadyka Dawida w Lelowie w 2016 roku. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Jorcajt cadyka Dawida w Lelowie w 2016 roku. Zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – Krzysztof Bielawski / Wirtualny Sztetl Portal Muzeum POLIN

Powiew zmian

W wieku XIX w związku z prądami asymilacyjnymi na żydowskich cmentarzach pojawiły się formy nagrobków stylowo zbliżone do pomników umieszczanych na cmentarzach katolickich i protestanckich. Coraz częściej wznoszono kolumny, obeliski, sarkofagi czy monumentalne kaplice. Epitafia zaczęto pisać nie tylko po hebrajsku, lecz także w języku polskim, niemieckim, rosyjskim, rzadziej w jidysz.

W okresie zagłady na wielu cmentarzach żydowskich, w lasach i w gettach odbywały się egzekucje Żydów. Po wojnie na ich mogiłach ocaleni z Zagłady Żydzi wystawili pomniki pamięci.

W okresie powojennym wiele cmentarzy żydowskich zostało zniszczonych, tak że dziś nie ma po nich śladu. O te, które przetrwały dbają lokalne społeczności i aktywiści. Od 2020 r. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN z Narodowym Instytutem Dziedzictwa realizują projekt oznaczania cmentarzy żydowskich. Dzięki tym działaniom na 1 tys. 200 cmentarzy żydowskich w Polsce znajdą się tabliczki z informacją miejscu i kodem QR który przeniesie zainteresowanych do artykułu o historii miejsca w którym się znaleźli.


Miejsce ważne, choć nieczyste. Żydowskie tradycje na cmentarzu

Kategorie: Uncategorized

3 odpowiedzi »

  1. Nagrobek zostal umieszczony na cmentarzu po smierci Michal Messing (מיכל מעססינג), corki Rabbi Dov Messing, ktora umarla w Purim roku Tav Reish – a nie Michał Lessing meżczyzny.

  2. Rowniez na niektorych nagrobkach :
    Odwzorowane 2ie dlonie z palcami rozstawionymi w secjalny sposob, symbol Kohenow, potomkow Arona, brata Mojzesza.
    Kaplani Swiatyni Salomona ,mieli byc wlasnie Kahanitami.
    .
    Te dlonie to symbol Kahanity blogoslawiacego wiernych, wlasnie z palcami rozstawionymi w specjalny sposob, kiedy to wierni musza zamknac oczy.
    Raz do roku Kahanici wsrod wiernych w synagodze sa wezwani do podejscia do sciany z Tora.
    Poza tym, wg. religii, maja zabronione zenic sie z rozwodkami i przebywac w kapliy na cmentarzu, ” zeby sie nie smucic”
    Przechodzi to z ojca na syna.
    Ciekawa rzecz, badanie gentyczne tych podajacych sie za Kahanitow, czy to z Jemenu czy tez z Rosji , wykazuja wspolny gen, poza tymi ” normalnie” laczacymi Zydow

  3. Bardzo ciekawy i wazny tekst, potrzebny na tym Blogu.

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.