To wtedy Żydzi stali się wiecznymi tułaczami

Grzegorz Motyka

Zniszczenie Świątyni Jerozolimskiej, obraz Francesco Hayeza (Fot. ze zbiorów Gallerie dell’Accademia w Wenecji)

Wojczyźnie pozostała ich zaledwie garstka, zmieniło się to dopiero w wieku XX wraz z ideą budowy państwa żydowskiego.

W uznanej serii „Biografie Sławnych Ludzi” właśnie ukazała się praca Anthony R. Birleya o cesarzu Hadrianie, którą trzeba uznać za politycznie niepoprawną. Cóż może być kontrowersyjnego w książce o czasach antycznych tak zgodnej z zasadami warsztatu naukowego, że aż miejscami niemal nudnej? Bo dziś w modzie jest pokazywanie Izraela jako tworu czysto kolonialnego, stworzonego przez przybyszy z Europy w XX wieku, tymczasem Birley przypomina, że Żydów wygnał z Jerozolimy wiele wieków wcześniej właśnie Hadrian.

Zafascynowany helleńską tradycją cezar postanowił również z Jerozolimy, świętego miasta wyznawców judaizmu i chrześcijan, uczynić miejsce kultu olimpijskich bogów. Nie dość, że zarządził zbudowanie świątyni Jowisza, to jeszcze zakazał stosowania obrzezania. Dla Żydów nie mogło być większej obrazy.

Tysiące Żydów zabito albo sprzedano w niewolę

Powstanie wybuchło w 132 roku po Chrystusie. Na jego czele stanął Szymon Bar Kochba uznawany przez część Żydów za Mesjasza. W pierwszych dwóch latach powstańcy odnieśli wiele sukcesów, zadając oddziałom rzymskim potężne straty. Przybyły z Egiptu legion XXII został prawdopodobnie wybity niemal do nogi, zniknął bowiem w tym okresie z urzędowej ewidencji.

Posąg Hadriana, znaleziony w obozie VI legionu rzymskiego (Legio VI Ferrata) w Tel Shalem, 117-138 r. n.e., znajdujący się w Muzeum Izraela w JerozolimieFot. Carole Raddato / Wikimedia

Hadrian, który był w drodze z Grecji do Rzymu, musiał udać się do zbuntowanej prowincji. Na jego rozkaz do Judei ściągnięto silne oddziały posiłkowe. Starożytny historyk Euzebiusz pisał, że na czele ekspedycji pacyfikacyjnej stanął najpierw rzymski legat Tinejusz Rufus, który „tysiące mężów, dzieci i niewiast w pień wyciął i według prawa wojennego ziemię ich zagarnął”. Przedłużające się powstanie sprawiło, iż Hadrian jego stłumienie ostatecznie powierzył Juliuszowi Sewerusowi. Ten kontynuował planowe czyszczenie terenu, izolując i bezlitośnie niszcząc kolejne małe grupy powstańców.

Już po wyjeździe Hadriana z Judei Rzymianie po długim oblężeniu zdobyli ostatnią żydowską twierdzę Bethar, gdzie zginął Bar Kochba. Gdy Sewerusowi pokazano jego odciętą głowę, polecił żołnierzom przynieść całe ciało, by mieć całkowitą pewność śmierci wroga Rzymu.

Pogańscy i chrześcijańscy historycy byli zgodni, że represje były gigantyczne, faktycznie można mówić o czystce etnicznej i religijnej zarazem. Według przesadzonych zapewne wyliczeń w wyniku działań rzymskiej armii 585 tysięcy ludzi zginęło w walce lub zostało straconych, a „985 bardziej znanych wsi zostało zrównanych z ziemią”. Do tego należy dodać ofiary głodu, chorób czy celowo wywołanych pożarów. Tysiące Żydów sprzedano w niewolę. Było ich tak wielu, że ceny niewolników na wolnym rynku gwałtownie spadły.

W Jerozolimie dokończono budowę świątyni Jowisza, a na miejscu Grobu Chrystusa stanęło sanktuarium Afrodyty. Przy jednej z bram miasta wychodzącej w stronę Betlejem umieszczono emblemat dzika będącego symbolem X legionu. Widok nieczystej w judaizmie świni byłby dla Żydów wyjątkowo przykry, gdyby nie to, że ich samych już w mieście nie było.

Odtąd Żydzi zostali tułaczami

„Odtąd – jak podawał cytowany przez Birleya Euzebiusz – na podstawie wydanych przepisów prawnych i rozporządzeń Hadriana nikomu z narodu żydowskiego nie było wolno zbliżyć się do okolic Jerozolimy; zakazano im nawet z oddali patrzeć na ziemię ojczystą”.

Ruiny Horvat 'Ethri z czasów powstania Bar KokhbaFot. Bukvoed / wikimedia

Zarządzenia Hadriana doprowadziły do dejudaizacji Palestyny. Żydzi stali się odtąd wiecznymi tułaczami. W ojczyźnie pozostała ich co najwyżej garstka. Zmieniło się to, jak wiadomo, dopiero w wieku XX wraz z ideą budowy państwa żydowskiego.

Cesarz zmarł parę lat po zduszeniu powstania w Judei i został pochowany w imponującym Mauzoleum Hadriana. Chyba każdy kojarzy ten majestatyczny budynek choćby z hollywoodzkich produkcji, takich jak „Anioły i demony”. Papież Grzegorz I Wielki przekształcił bowiem mauzoleum w Zamek św. Anioła, którego charakterystycznego kształtu nie sposób pomylić z niczym innym w Rzymie.

Warto podkreślić, że z „hellenistycznej riwiery” zbudowanej w Judei na rozkaz cezara zostały dziś jedynie zgliszcza. Historycy pamiętają jednak o zbrodniach i czystkach etnicznych, jakie towarzyszyły jej budowie.

Zakazał obrzezania, przebudował Jerozolimę.