SZTETL. ROZKWIT I UPADEK ŻYDOWSKICH MIASTECZEK NA KRESACH WSCHODNICH

Musical “Skrzypek na dachu” utrwalił w powszechnej świadomości obraz sztetla jako nostalgicznego, ale zapyziałego żydowskiego miasteczka, zagubionego “gdzieś” w bezkresnej Rosji. Stworzył jego archetyp. Mówimy sztetl – myślimy Anatewka.

Yohanan Petrovsky-Shtern odsłania całą prawdę o tym złożonym i wielobarwnym zjawisku, niemalże instytucji, jaką był sztetl w czasach swojej prosperity, nie pomijając wydarzeń i mechanizmów, które doprowadziły do jego upadku.

sztetlAutor w sposób rzetelny (opracowanie naukowe), a zarazem wciągający niczym powieść szpiegowska przybliża każdy aspekt życia społeczności żydowskiej sztetla. Cytuje wyszperane w archiwach, autentyczne zdarzenia, których bohaterowie mają imiona, nazwiska, profesje. Szczegółowość owych relacji i unikatowe zdjęcia nieistniejących synagog, kramów, młynów, karczm zaskoczą każdego.

Żydzi podnieśli poziom sztetla, uczynili go bardziej cywilizowanym. Dzięki prężnemu handlowi, także towarami luksusowymi; działalności wydawnictw; inwestycjom typu cegielnie, szpitale, szkoły, apteki; potrzebom estetycznym (ładny ubiór, miejski wystrój domu) i intelektualnym (książki). Ostoją sztetla był judaizm, ostoją judaizmu rodzina. Nie tolerowano rozwiązłości, na świat przychodziło niewiele nieślubnych dzieci, rzadko dochodziło do rozwodów. Żydzi prowadzili karczmy, ale pijaństwo nie było ich domeną, podobnie jak przemoc wobec bliskich. Rabini chronili instytucję rodziny, rozstrzygając na jej korzyść wszelkie sporne religijnie kwestie.

Oczywiście nie był to świat idealny, bez biedy, przestępstw i sąsiedzkich porachunków, przeważały jednak pozytywy. Żydzi mieli świadomość swojej silnej pozycji ekonomicznej, religijnej, społecznej. Dumnie, godnie, na równi z innymi – tak się czuli.

Złoty wiek sztetli przypadł na okres od ostatniej dekady XVIII w. do lat 40-tych XIX w. Formalnie weszły one w skład zaboru rosyjskiego, przez dłuższy czas pozostając w rękach prywatnych właścicieli – polskich rodów magnackich. Początkowo Rosja szanowała przywileje, którymi cieszyły się miasteczka. Co zatem doprowadziło do ich upadku?

Polityka nowej władzy, która prężnie działających, rozwiniętych gospodarczo sztetli się obawiała, a zarazem owego rozwoju sztetlom zazdrościła. Podsycana przez państwo przemoc wobec mniejszości etnicznych – szerzący się antysemityzm. Zamknięcie wszystkich żydowskich drukarń. Przemianowanie wielu sztetli na wsie, na których Żydom nie wolno było mieszkać. Masowa emigracja do miasteczek skutkowała przeludnieniem i dużą konkurencją na rynku pracy, która jeszcze wzrosła po zniesieniu poddaństwa ukraińskich chłopów. Przeniesienie przez Rosjan handlu do dużych miast zmusiło Żydów do zajęcia się rzemiosłem, które z kolei ograniczał rozwój przemysłu i taśmowa produkcja towarów.

Tak oto zatoczyliśmy koło, wracając do podupadłej Anatewki. Bogatsi o odkrycie, czym kiedyś były podobne do niej miasteczka. Książka Petrovsky’ego-Shterna to pouczająca i fascynująca podróż od sztetla do sztetla w czasach, gdy słowo to brzmiało dumnie. Zapraszam!

 

Aleksandra Buchaniec-Bartczak

Dzięki uprzejmości Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

No comments yet... Be the first to leave a reply!

Dodaj komentarz

%d bloggers like this: