Kacper Walczak

„Na Zachodzie bez zmian” to antywojenna powieść, która odniosła wielki sukces komercyjny. W ciągu zaledwie roku sprzedano milion egzemplarzy książki i przetłumaczono ją na 26 języków. „Na Zachodzie bez zmian” to także trzy adaptacje filmowe – w tym dwie nagrodzone Oscarami.

„Na Zachodzie bez zmian” jest jedną z powieści, które powstały w następstwie tragicznych wydarzeń I wojny światowej. Inne przykłady literatury podejmującej problematykę wielkiej wojny to choćby „Johnny Poszedł na Wojnę” Daltona Trumbo czy „Pożegnanie z Bronią” Ernesta Hemingwaya. Żadna powieść swoją popularnością i wpływem na kulturę nie dorównała jednak „Na Zachodzie bez Zmian” Ericha Remarque’a. Zrodzona z osobistych doświadczeń autora powieść opisuje koszmarne warunki walki na froncie zachodnim we Francji. Książka szybko zyskała popularność i na stałe weszła do kanonu światowej literatury. Jak do tego doszło?

Na Zachodzie bez zmian: zarys fabularny

Erich Maria Remarque urodził się 22 czerwca 1898 roku w Osnabrucku w rodzinie o francuskich korzeniach. Karierę pisarską zaczął od pisania poezji. W 1917 roku został powołany do wojska i wkrótce trafił na front do Francji, gdzie 31 lipca został ciężko ranny. Z powodu obrażeń odesłano go na leczenie do szpitala w Duisburgu. Podczas rekonwalescencji wpadł na pomysł napisania powieści na podstawie własnych doświadczeń wojennych. Prace nad książką zaczął jednak dopiero w 1927 roku. Przy zbieraniu materiałów w dużej mierze opierał się na opowieściach swoich przyjaciół m.in. Augusta Perka czy Georga Middendorfa.

Powieść pod tytułem „Na Zachodzie bez zmian” przedstawia losy młodego Paula Baumera i jego przyjaciół w czasie walk na froncie zachodnim I wojny światowej. Młodzieńcy ogarnięci patriotycznym żywiołem zaciągają się do wojska i po krótkim szkoleniu trafiają na front. Tam muszą zmierzyć się z piekłem wojny: biorą udział w szturmach na pozycje ententy, starają się przetrwać ostrzał artyleryjski czy po prostu przeżyć w okopach. W kolejnych walkach żołnierze giną jeden po drugim, w końcu jedynie Paul pozostaje przy życiu. Styka się on twarzą w twarz z okrutną rzeczywistością wojny m.in. spędzając noc z umierającym francuskim żołnierzem.

Książka pokazuje brutalną rzeczywistość wojny i odziera ją z propagandowej i mitologizującej otoczki, typowej dla dotychczasowych przedstawień w kulturze. W „Na Zachodzie Bez Zmian” wojna jest czyś absolutnie bezsensownym, oczywistą zbrodnią na ludzkości. Wiele wydarzeń przedstawionych w książce miało miejsce w rzeczywistości. Powieść charakteryzowała się całkowitym odrzuceniem przez Remarque’a patosu i chłodnym, naturalistycznym stylem, który porównywano do reportażu. Krytycy literaccy zwracali uwagę również na charakterystyczną, epizodyczną wręcz budowę dzieła. „Na Zachodzie bez Zmian” nie szczędziło krytyki oficerom i funkcjonariuszom państwowym, a także – zgodnie z duchem powieści antywojennej – brutalnie rozprawiało się z wyidealizowaną wizją wojny.

Remarque rozważał różne pomysły na konstrukcję książki m.in. przedstawienie losów głównego bohatera w ujęciu chronologicznym czy zawarcie w dziele większej liczby wątków autobiograficznych, z czego ostatecznie zrezygnował. W koncepcji Remarque’a gotowy tekst miał stanowić część trylogii opisującej losy tak zwanego „straconego pokolenia” jak określano uczestników I wojny światowej. Projekt ten Remarque realizował w następnych latach pisząc powieść „Droga Powrotna” (1930).

Na zachodzie bez zmian: losy powieści

W 1928 roku Remarque ukończył „Na Zachodzie bez zmian”. Po odrzuceniu powieści przez wydawnictwo Samuela Fischera, książką zainteresował się Vossische Zeitung, gdzie publikowano ją w odcinkach od 10 listopada do 9 grudnia 1928 roku. Powieść okazała się ogromnym sukcesem. Kiedy w 1929 roku po raz pierwszy wydano ją w formie książkowej, księgarnie jeszcze przed premierą zamówiły 30 tysięcy egzemplarzy. W tym samym roku powieść przetłumaczono na 26 języków (w tym polski). Do czerwca 1930 roku sprzedano milion egzemplarzy. „Na Zachodzie bez zmian” docenili również krytycy literaccy m.in. Carl Zuckmayer czy Stefan Zweig. Powieść była chwalona za kunszt językowy autora, realizm postaci oraz za naturalistyczne ukazanie wojny. „Na Zachodzie bez zmian” wypełniła pewną niszę, opowiadała bowiem o wydarzeniach współczesnych, czyniąc to językiem przywodzącym na myśl mistrzów literackich dawnych epok. Na te cechy książki zwracał uwagę między innymi Jorg Vollmer. Książkę komentowano również krytycznie, np. Karl Tucholsky zarzucał powieści brak wartości artystycznej a autorowi chciwość. Karl Kroner krytykował zaś sposób przedstawienia personelu medycznego.

Krytyka wojny sprawiła, że Remarque stał się wrogiem dla środowisk nacjonalistycznych. Z tego powodu m.in. w 1931 roku w Prusach nakazano usunąć kopie powieści ze wszystkich szkolnych bibliotek. Do podobnych ataków na książkę dochodziło też w Austrii, gdzie już w 1929 roku zakazano jej czytania żołnierzom. Oczywiście zagorzałymi wrogami książki byli również naziści. Po dojściu przez nich do władzy w Niemczech rozpoczęła się fala ataków mających na celu zdyskredytowanie Remarque’a – według nazistowskiej propagandy miał być on Żydem o nazwisku Kramer i nigdy nie walczyć na froncie wojennym. Naziści przypuścili też zagorzałe ataki na amerykańską ekranizację „Na Zachodzie Bez Zmian” z 1930 roku o czym więcej w dalszej części tekstu.

W 1933 roku z inicjatywy Josepha Goebbelsa, „Na Zachodzie bez Zmian” zostało oficjalnie zakazane a w czasie nazistowskiego palenia ksiąg wśród dzieł przeznaczonych do zniszczenia znalazły się kopie książki. Powieść wróciła do łask w Niemczech dopiero po wojnie. Nie oznaczało to jednak jeszcze całkowitej swobody jej wydawania, a w niektórych krajach wciąż obowiązywała cenzura, którą dopiero z czasem znoszono. Po latach „Na Zachodzie bez zmian” zyskało status kultowej i na stałe zakorzeniło się w kanonie literatury, zyskując sławę jako jedna z najsłynniejszych i najbardziej uznanych powieści na świecie. Do dzisiaj ukazują się jej nowe edycje a sam przekaz pozostaje nad wyraz aktualny. Z uwagi na swoją wyjątkowość dzieło to doczekało się aż trzech ekranizacji.

Sam Remarque zaszczuty w latach 30. atakami ze strony faszystów, postanowił opuścić Niemcy i wyjechać do Szwajcarii, a następnie wyemigrować do USA, gdzie wraz z żoną otrzymał obywatelstwo w 1947 roku.

„Na Zachodzie bez zmian”: pierwsza adaptacja i od razu Oscary!

Pierwszy raz „Na Zachodzie bez zmian” zekranizowano w 1930 roku, zaraz po wielkim sukcesie powieści. Historia tego filmu jest nie mniej burzliwa niż historia książki. Za powstaniem filmu stał Carl Laemmle, dyrektor studia Universal, który po lekturze „Na Zachodzie bez zmian” dostrzegł wartość twórczości Remarque’a i w lipcu 1929 roku osobiście udał się do Niemiec, by uzyskać od autora prawa do ekranizacji. Scenariusz był pierwotnie dziełem Maxwella Andersona, a poprawki wprowadzili do niego potem kolejno Del Andrews i George Abbott. Na reżysera wybrano Lewisa Milestona – weterana I wojny światowej, który tworzył już filmy wojenne. Główną rolę zagrał, nieznany jeszcze szerszej widowni Lew Ayres. W produkcji wziął udział także Hans von Morhart – były niemiecki żołnierz, który odpowiadał za przedstawienie niemieckiej armii zgodnie z rzeczywistością. Przy budżecie wynoszącym ponad milion dolarów, film można było już zaliczyć do superprodukcji i był on niezwykle ważny dla studia. Aby zapewnić jego jak największą dystrybucję, na rynki zagraniczne przygotowano dwie wersje – udźwiękowioną oraz niemą dla krajów, w których kina z dźwiękiem nie były jeszcze rozpowszechnione.

Scenariusz różnił się nieco od książki – część scen wycięto lub zmieniono. W filmie zabrakło np. częściowego pojednania z kapralem Himmelstossem, który w wersji filmowej ginie zaraz po wysłaniu na front. Pewne wątki natomiast dodano np. scenę, w której Baumer po powrocie do domu opowiada młodym uczniom o okrucieństwie wojny, po czym uznany zostaje za tchórza. Zmodyfikowano również zakończenie ukazując śmierć głównego bohatera. W książce Remarque zawarł jedynie lakoniczny raport, w którym stwierdzono zgon, co miało pokazać nieczułość systemu na śmierć żołnierza.
https://histmag.org/Na-Zachodzie-bez-zmian-powiesc-ktora-palili-nazisci-26619