Karolina Wigura

Historia może być początkowo tworzona przez zwycięzców, ale najlepiej ją zrozumieć później poprzez pokonanych, napisał niemiecki historyk Reinhart Koselleck. I tak jest dzisiaj z Polską i jej zrozumieniem konfliktu między Izraelem a Palestyną. Polska, naród, który sam przez długi czas wydawał się pokonany, dobrze rozumie zarówno obawy Izraelczyków o swoje bezpieczeństwo, jak i pragnienie Palestyńczyków, by mieć niepodległe państwo.  

Jest to świadomość ukształtowana przez doświadczenie zdobywania suwerenności po historycznej traumie. Polacy walczyli o odzyskanie w pełni suwerennego państwa przez dwa stulecia: od (trzeciego) rozbioru swojego narodu w 1795 r. do upadku komunizmu w 1989 r. (poza krótkim doświadczeniem Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1918–1939). Wiedzą, ile kosztuje nieposiadanie takiego państwa — jak w 1939 r., kiedy jednoczesna agresja nazistowskich Niemiec i Związku Radzieckiego nie tylko podzieliła cały region, ale także doprowadziła do morderstw i masowego cierpienia milionów cywilów, w tym dużej mniejszości żydowskiej. Dzisiaj Polacy intuicyjnie rozpoznają, że zbiorowe traumy zarówno Izraelczyków, jak i Palestyńczyków odzwierciedlają ich własne przeszłe cierpienia. I rozumieją, że te dwie traumy nie potrafią się wzajemnie rozpoznać.  

Wcześniej w tym roku, w przemówieniu do polskiego parlamentu, minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski kilkakrotnie podkreślił prawo Izraela do samoobrony i znaczenie jego bezpieczeństwa. Zapytał również, czy Izrael „rozważa możliwość współistnienia z państwem palestyńskim – uznanym przez Polskę – i jeśli nie, jakie ma plany wobec pięciu milionów Palestyńczyków, których życie kontroluje”.  

To stanowisko nie jest całkowicie nowe, ani nie jest tak wyraźnym odejściem od nowego rządu premiera Donalda Tuska, który powrócił do władzy w zeszłym roku, po pokonaniu nacjonalistycznej prawicowej partii Prawo i Sprawiedliwość w wyborach parlamentarnych. Raczej sygnalizuje stopniową zmianę w kierunku większego poparcia dla Palestyńczyków, z polskimi cechami. Pokonana sytuacja Palestyńczyków jest szeroko widoczna w opinii publicznej na całym świecie, a jak gdzie indziej, lewicowi studenci protestowali na kampusie Uniwersytetu Warszawskiego. Ale w Polsce mobilizacja oznacza również coś odrębnego.  

Po II wojnie światowej Polska została zepchnięta na orbitę Moskwy. Jej stanowiska w sprawie Izraela i Palestyny ​​w tamtych latach nie były w całości jej własne. USA wspierały Izrael; ZSRR popierał sąsiednie kraje arabskie; decyzje podejmowane w Warszawie podążały za oczywistymi podziałami zimnej wojny. Po wojnie sześciodniowej w 1967 r. komunistyczna Polska, podobnie jak inne kraje bloku wschodniego, zerwała stosunki dyplomatyczne z Izraelem. W 1988 r. powitała deklarację niepodległości Palestyny ​​na spotkaniu Palestyńskiej Rady Narodowej w Algierze. 

Własny demokratyczny przełom Polski po 1989 r. przyniósł nową, niezależną politykę. Teraz mogła wybierać spośród kilku ścieżek, w tym zdecydowanie pro-izraelskiego stanowiska Czech. Następnie generalnie trzymała się linii Amerykanów, ale w kwestii Palestyny ​​przyjęła raczej zniuansowane podejście.  

W 1990 r. Polska wznowiła stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Rok później Izrael odwiedził pierwszy demokratycznie wybrany prezydent, Lech Wałęsa. Mimo to napięcia między dwoma krajami nadal rosły — na tle interpretacji historii antysemityzmu, zaangażowania obywateli polskich w Holokaust. Ale nie brakowało też politycznych gestów przyjaźni. W 2013 r. w Warszawie otwarto Polin, jedno z najnowocześniejszych na świecie muzeów historii żydowskiej.  

Można powiedzieć, że przez długi czas podejście nowego demokratycznego rządu Polski było ostrożnie pro-izraelskie. W 2011 r. kraje członkowskie UNESCO przeprowadziły głosowanie nad przyjęciem Palestyny ​​do organizacji: 107 krajów głosowało za, 14 przeciw, a 52, w tym Polska, wstrzymało się od głosu. W następnym roku Palestyna wygrała kolejne głosowanie w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, przyznając jej status obserwatora. Ponownie Polska wstrzymała się od głosu.  

Następnie w 2015 r. Prawo i Sprawiedliwość powróciło do władzy w Polsce, a relacje z Izraelem zaczęły się zmieniać. Teoretycznie nacjonalistyczni populiści mają podobne plany, ale w praktyce często kroczą różnymi ścieżkami i ścierają się. Regularnie dochodziło do tarć między tym polskim rządem a gabinetem Netanjahu, głównie na tle polityki historycznej i ich postaw męczeństwa.   

Obie administracje popierały mesjańską interpretację przeszłości swoich narodów, czasami odbiegając daleko od standardów historycznych i dyplomatycznych. Aby wygrać wybory w kraju, rywalizowały ze sobą w polityce traumy — o to, czyja trauma była gorsza, kto miał moralne prawo do krytyki, kto mógł legalnie mówić głośniej o przeszłości.  

Pod koniec 2017 r. prezydent Donald Trump ogłosił, że Stany Zjednoczone uznają Jerozolimę za stolicę Izraela i przeniosą tam swoją ambasadę z Tel Awiwu. Około 128 państw w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ głosowało przeciwko tej decyzji, dziewięć zagłosowało za nią, a 35 wstrzymało się od głosu. Populistyczny rząd polski, choć bliski Trumpowi, był wśród wstrzymujących się od głosu.  

Na początku grudnia 2017 r. szef polskiego MSZ oświadczył , że nadal uważa, że ​​„Tel Awiw jest stolicą Izraela”. Kilka dni później rzecznik polskiego MSZ wydał oświadczenie : „Polska opowiada się za politycznym rozwiązaniem konfliktu palestyńsko-izraelskiego w oparciu o model dwupaństwowy, zakładając, że aspiracje obu stron konfliktu zostaną zrealizowane. Osiągnięcie porozumienia w tej sprawie jest możliwe tylko poprzez rozmowy pokojowe”. Jednak chęć utrzymania dobrych relacji z Waszyngtonem pozostała: w lutym 2019 r. w Warszawie odbył się szczyt bliskowschodni zorganizowany pod auspicjami USA, w którym wziął udział premier Izraela. 

Dziś polscy nacjonaliści-populiści są w opozycji. Administracja Tuska jest liberalno-demokratyczna i proeuropejska. 10 maja, po raz pierwszy w swojej historii po 1989 roku, Polska wyraźnie stanęła po stronie Palestyńczyków. Podczas kluczowego głosowania nad wnioskiem Palestyny ​​o pełne członkostwo w ONZ , 143 kraje głosowały za, 9 przeciw, a 25 wstrzymało się od głosu. Polska głosowała za.   

Co się stało? Oto kilka wstępnych wyjaśnień:   

– W kwietniu Damian Soból, Polak pracujący dla organizacji non-profit World Central Kitchen, zajmującej się pomocą żywnościową, zginął w konwoju humanitarnym w Gazie, a polski rząd nie mógł zignorować tego faktu. Dziennikarze pytali, czy zabójstwo było zbrodnią wojenną; lokalna prokuratura wszczęła dochodzenie. W reakcji na śmierć pana Soboła, pan Sikorski powiedział : „Samoobrona w słusznej sprawie nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za własne czyny i za łamanie prawa wojennego”. Polityka zagraniczna kraju nie opiera się na śmierci jednej osoby. Ale rząd Tuska był ostrożny, aby zareagować zdecydowanie na tę śmierć i przedstawić oblicze pewnego rodzaju polityki godności — tak jak zrobił to poprzedni rząd, co przyniosło dobre efekty w opinii publicznej. 

– Liberalny rząd polski wydaje się chcieć zachować pewien dystans od nieliberalnego rządu izraelskiego. Dyplomatyczne napięcia z Izraelem nie dotyczą już sporów o politykę traumy. Polski rząd wydaje się dziś bardziej przychylny lewicowo-liberalnej opozycji w Izraelu niż obecny rząd. Po głosowaniu ONZ w sprawie pełnego członkostwa Palestyny ​​w maju, ambasador Izraela w Polsce, Jakow Lewne, powiedział na platformie X, że decyzja ta była „niebezpiecznym precedensem nagradzania agresora” i „szkodliwa” dla Polski. Pan Sikorski nazwał to oświadczenie protekcjonalnym i powiedział, że „rząd polski będzie decydował, co jest dobre dla Polski, a nie zagraniczni ambasadorowie”. 

– Rozumienie zbiorowej traumy ewoluowało przez ostatnie dekady. Przez lata po 1989 r. polscy politycy doskonale rozumieli obawy Izraela dotyczące zniknięcia z mapy. Odległość geograficzna i różnice polityczne nie mogły przesłonić faktu, że Polskę i Izrael łączyło wspólne doświadczenie pourazowej suwerenności. Perspektywa zagłady ukształtowała podejmowanie decyzji politycznych w obu miejscach. Ale wojna w Strefie Gazy zmieniła perspektywy. Trwała trauma izraelskich Żydów może nadal oznaczać, że obawiają się powtórki Holokaustu. Jednocześnie palestyńscy cywile doświadczają teraz wyjątkowej podwójnej traumy życia nie tylko pod terrorystycznymi rządami Hamasu, ale także pod izraelskim ostrzałem. A znani polscy intelektualiści publiczni wskazywali, jak bezmyślny jest ten ogień, między innymi, w celu zabijania dzieci.  

Ponownie: polski rząd nie przestał dostrzegać traumy, jakiej doświadczyli Żydzi. Ale teraz państwo izraelskie zostało ustanowione, więc nawet jeśli Polacy rozumieją zasadność obaw Izraela o bezpieczeństwo, są coraz bardziej empatyczni wobec Palestyńczyków – pokonanych dziś, bezradnie próbujących uzyskać własne państwo. Powiedzenie tego nie oznacza aprobaty ani nawet akceptacji terroryzmu stosowanego przez Hamas; jest to raczej wyrażenie współczucia dla Ukraińców walczących o wyzwolenie swojego państwa spod okupacji innego. 

W swojej pięknej książce „Pamięć, historia, zapomnienie” filozof Paul Ricœur przestrzegał przed pokładaniem przesadnych oczekiwań w procesach pojednania. Braterstwo, pisał, może być zbyt dużym słowem, a dążenie do niego zbyt wielkim ciężarem. Lepiej, jego zdaniem, dążyć do normalności. Na poparcie tej idei przytoczył innego filozofa, Klausa-Michaela Kodalle’a, który, jak powiedział Ricoeur, postrzegał normalność między sąsiadującymi wrogami „jako rodzaj incognito przebaczenia” — „nie fraternizacji, ale właściwego zachowania w relacjach wymiany”. Prosty akt sprzedaży i kupna bochenka chleba może być wielkim osiągnięciem.  

Przebaczenie między Izraelem a Palestyną wydaje się dziś niemożliwe. Nawet normalność. Dwa zranione narody istnieją obok siebie, a wśród nich ogromne grupy najwyraźniej niezdolne do wzajemnej empatii. Ale kiedyś pokonane narody, takie jak Polska, dobrze znają ten problem — i mogą pomóc im dostrzec sposób na ponowne handlowanie chlebem.  

Izrael/Palestyna oczami Polaków

Karolina Wigura