Tajemnice Żydowskiego Geniuszu

 

Alex Wieseltier



Chodzi o inne myślenie.
Bret Stephens, Felietonista, New York Times, 27 Grudzień 2019

Znany litewski rabin jest niezadowolony, że jego uczniowie z jesziwy spędzają przerwy na lunch, grając w piłkę nożną, zamiast dyskutować Torę. Uczniowie, chcąc przekonać swojego rabina o pięknie tej gry, zapraszają go do obejrzenia ligowego meczu. W przerwie pytają się go, co on o tym myśli.
Rozwiązałem wasz problem” – mówi rabin.
W jaki sposób?”
Daj jedną piłkę każdej drużynie, a nie będą musieli o nic walczyć„.
Wziąłem tę (apokryficzną) anegdotę z nowej książki Normana Lebrechta „Genius & Anxiety”, mądrego i zachwycającego studium o osiągnięciach intelektualnych i pełnego nerwów życiu żydowskich myślicieli, artystów i przedsiębiorców w latach 1847-1947. Sarah Bernhardt i Franz Kafka; Albert Einstein i Rozalinda Franklin; Benjamin Disraeli i (och!) Karol Marks – jak to możliwe, że naród, który nigdy nie stanowił nawet trzeciej części 1 procenta światowej populacji, w tak znaczący sposób przyczynił się do tak wielu epokowych pomysłów i innowacji?
Zwykłą odpowiedzią jest to, że Żydzi są, lub bywają, sprytni. Ale wyjaśnienie „Żydzi są sprytni” bardziej zaciemnia niż naświetla zagadnienie. Oprócz odwiecznych pytań na temat natury czy wychowania istnieje bardziej trudne pytanie, dlaczego ta inteligencja tak często jest powiązana z tak olśniewającą oryginalnością i wysoką celowością umysłową. Wybitny intelekt można użyć w służbie prozaicznych rzeczy – na przykład do sformułowania planu wojennego lub do budowy statku. Można również użyć błyskotliwości do popełniania błędów lub przestępstw, na przykład w zarządzaniu planowaną gospodarką lub do okradzenia banku.
Ale jak sugeruje historyjka o litewskim rabinie, żydowski geniusz działa inaczej. Ma tendencję do kwestionowania przesłanki i ponownego przemyślenia koncepcji; pytania dlaczego (a dlaczego nie?), a często w jaki sposób; widzenia absurdu w przyziemności i wzniosłość w absurdzie. Gdzie zaletą Żydów jest bardziej częste odmienne myślenie. Skąd pochodzą te nawyki umysłowe?
To tradycja religijna, która w przeciwieństwie do niektórych innych, zachęca wierzącego nie tylko do przestrzegania i posłuszeństwa (wobec zakazów i nakazów), ale także do dyskutowanie i niezgadzania się (z nimi). W miejscach, w których Żydzi mają niezbyt komfortowy status, stanowią oni mniejszość ściśle znającą zwyczaje kraju, zachowującą jednocześnie krytyczny dystans. Według Einsteina istnieje „wcielone w naród żydowski” moralne przekonanie, że „życie jednostki ma wartość [tylko dlatego], ponieważ pomaga uczynić życie każdej żywej istoty szlachetniejszą i piękniejszą”.
I istnieje przekonanie, zrodzone z powtarzającej się poniewierki, że wszystko, co wydaje się solidne i cenne, ostatecznie ulegnie zniszczeniu, podczas gdy wszystko, co niematerialne – przede wszystkim wiedza – jest potencjalnie wieczne.
„Było nam dobrze, ale to było wszystko, co nam zostało” – wspomniał zmarły finansista Felix Rohatyn, wspominając swoje ocalenie od nazistów, jako dziecko z kilkoma ukrytymi złotymi monetami, podczas II wojny światowej. „Od tego czasu miałem wrażenie, że jedynym trwałym bogactwem jest to, co masz w głowie”. Jeśli największe umysły żydowskie wydają się nie mieć granic, może to wynikać z tego, że dla Żydów granice bardzo często zanikają.
Takowe wyjaśnienie żydowskiej błyskotliwości jest niekoniecznie zupełne. I to nie dotyczy wyłączne Żydów.
W najlepszym przypadku amerykański uniwersytet może nadal być bardziej miejscem nieustannego intelektualnego wyzwania niż ideologicznej zgodności i grupowego myślenia. W najlepszym wypadku Stany Zjednoczone mogą nadal być krajem, który szanuje, a czasem nagradza, wszelkiego rodzaju herezje, które oburzają dobrze wychowane społeczeństwo i są sprzeczne z ustalonymi przekonaniami. W najlepszym wypadku Zachód może szanować zasadę pluralizmu rasowego, religijnego i etnicznego nie jako niechętne dostosowanie się do obcych, ale jako potwierdzenie własnej zróżnicowanej tożsamości. W tym sensie tym, co wyróżnia Żydów, jest to, że nie są oni inni. Oni są reprezentatywni! Ale sytuacja na Zachodzie nie jest jednak najlepsza. Nic dziwnego, że nienawiść Żydów powróciła, chociaż pod nową postacią. Anty-syjonizm zastąpił antysemityzm jako program polityczny skierowany przeciwko Żydom. Globaliści zajęli miejsce pozbawionych korzeni kosmopolitów jako szarzy agenci różnic ekonomicznych. Żydzi są mordowani przez białych nacjonalistów i czarnych „Hebrajczyków”. Akty przestępstw z nienawiści do ortodoksyjnych Żydów stały się niemal codziennym faktem w Nowym Jorku.
Żydzi z końca XIX wieku poznaliby tę nienawiść. Żydzi z początku XXI wieku powinni rozpoznać, dokąd to może prowadzić. To nie jest tajemnicą, że żydowski geniusz to wyjątkowo delikatny kwiat.

Polskie tłumaczenie Alex Wieseltier

3 komentarze to “Tajemnice Żydowskiego Geniuszu”

  1. Freda Uziyel 17/05/2020 at 06:32

    Tak, Ewa. Książka Ari Szavita to książka niezwykle madra i piękna . Tez polecam ja kazdemu. Zreszta była ona bestsellerem myślącego społeczeństwa . Jest to kopalnia wiedzy o Izraelu i o żydowskim „ geniuszu”, ale i książka napisana w wielkim bólu i z wielkim znakiem zapytania. Dlatego myśle, ze Ewy uwaga umieszczona pod tym artykułem jak gdyby uzupełnia temat .

  2. Ewa Korulska 17/05/2020 at 01:16

    Polecam książkę „ My promised land” autora Ari Shavit. Swietnie się czyta. Kopalnia wiedzy o historii powstania Izraela w bardzo łatwej i pasjonującej narracji. Daje obraz czym jest Izrael, izraelska – zydowska mentalność i geniusz narodu. Fantastyczne !

  3. Żydowski geniusz umarł w NYC i żyje w TLV. Powody są proste i przejrzyste.

Dodaj komentarz

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

%d bloggers like this: