Lottie

Hannah Arendt, ponownie

„Ciągłe kłamstwa nie mają na celu sprawienia, by ludzie wierzyli w kłamstwo, ale zapewnienie, że nikt już w nic nie wierzy. Ludzie, którzy nie potrafią już odróżnić prawdy od kłamstwa, nie potrafią odróżnić dobra od zła. A tacy ludzie, pozbawieni zdolności myślenia i osądzania, są całkowicie podporządkowani rządowi kłamstwa, nie wiedząc o tym i nie chcąc tego. Z takimi ludźmi można robić, co się chce”.

— Hannah Arendt, Eichmann w Jerozolimie

Koncepcja Hannah Arendt dotycząca banalności zła pozostaje jedną z najbardziej niepokojących idei życia intelektualnego XX wieku właśnie dlatego, że nie poddaje się ona pocieszającym wyjaśnieniom. Zło, jak twierdziła, nie zawsze przybiera postać potwornego fanatyzmu. Częściej jest ono dziełem zwykłych ludzi, którzy porzucili myślenie, osądzanie i odpowiedzialność moralną na rzecz konformizmu, kariery i poczucia przynależności.

Adolf Eichmann, nazistowski biurokrata odgrywający kluczową rolę w logistyce Holokaustu, nie był – według relacji Arendt – demonicznym sadystą. Był nudny, zorientowany na awans i psychicznie uzależniony od instytucji. Eichmann mówił frazesami, posługiwał się „językiem urzędowym” i wykazywał niemal całkowitą niezdolność do refleksji wykraczającej poza założenia systemu, któremu służył. Jego zbrodnią nie było jedynie posłuszeństwo, lecz bezmyślność.

Co istotne, nazistowskie Niemcy nie były społeczeństwem zacofanym. Były jednym z najbardziej kulturalnych i zaawansowanych intelektualnie narodów Europy. W konferencji w Wannsee uczestniczyli prawnicy, naukowcy i urzędnicy, którzy spokojnie koordynowali eksterminację Żydów jako kwestię efektywności administracyjnej. Ludobójstwo stało się wówczas „powszechnie przyjętą mądrością”. Sprzeciw oznaczał wykluczenie poza moralny i zawodowy konsensus własnej klasy.

Ostrzeżenie Arendt dotyczyło samej nowoczesności: tego, co dzieje się, gdy sukces zawodowy i zgodność ideologiczna zastępują rozumowanie moralne.

Rytm historii

Na współczesnym Zachodzie nie jesteśmy świadkami prostego powtórzenia historii, lecz obserwujemy jej rytm. Społeczeństwa zachodnie zdają się ślepo podążać ku nowej formie ideologicznej dominacji, ukształtowanej przez uproszczony postmodernizm. Obiektywność, rozum i uniwersalne standardy moralne są dziś traktowane z podejrzliwością, a prawda bywa przedstawiana jako subiektywna i zakorzeniona wyłącznie w tożsamości. Życie społeczne coraz częściej interpretuje się przez sztywny podział na „oprawców” i „ofiary”.

W tych ramach Izrael jest fałszywie i redukcyjnie przedstawiany jako kolonialny agresor, podczas gdy Gaza jawi się wyłącznie jako ofiara. Narracja ta wymazuje historię, rdzenne pochodzenie Żydów, geopolitykę oraz ludobójczą ideologię Hamasu. To nie przypadek, że szerokie spektrum ruchów – od BLM po kolektywy queerowe – opowiedziało się po stronie sprawy palestyńskiej, nawet jeśli takie sojusze są moralnie niespójne lub dla tych grup niebezpieczne.

Bezmyślny konsensus

To, co sprawia, że ten moment jest tak „arendtowski”, to nie tylko fanatyzm, ale bezmyślny konsensus. Podobnie jak Eichmann, wielu współczesnych aktywistów nie kieruje się głębokimi studiami ideologicznymi, lecz chęcią bycia „członkiem”. Dołączają do hashtagów i listów otwartych, aby zasygnalizować swoją cnotę i zgromadzić kapitał kulturowy.

Dzisiaj sukces mierzy się widocznością moralną. Im głośniej ktoś deklaruje solidarność z „uciskanymi”, tym większą otrzymuje społeczną aprobatę elit. Gwiazdy, artyści i influencerzy przyłączyli się do sprawy antysyjonistycznej z uderzającą jednolitością. Ich wypowiedzi rzadko są zniuansowane; są wzmacniane właśnie dlatego, że funkcjonują jako wyznaczniki statusu.

Ta mentalność stadna ujawnia się w incydentach takich jak bojkoty festiwali literackich, gdzie ideologiczne „testy czystości” tworzą atmosferę, w której złożoność staje się tabu. Celem nie jest dialog, lecz oczyszczenie szeregów. Ci, którzy odchodzą od przyjętej linii, są uciszani lub napiętnowani. Arendt natychmiast rozpoznałaby ten instynkt.

Antysyjonizm jako parawan

Konsekwencje tego braku analizy są już widoczne. Od 7 października obserwujemy gwałtowny wzrost agresji wobec Żydów na Zachodzie. Hasła, które kiedyś gościły na marginesie, dziś dominują na ulicach. Wiele z nich ma charakter dehumanizujący, lecz rutynowo usprawiedliwia się je jako „kontekstowe” lub „symboliczne”.

Współczesny antysyjonizm nie jest neutralnym stanowiskiem politycznym. To ruch, który wyodrębnia jedyne państwo żydowskie, pozbawiając Żydów praw przysługujących wszystkim innym narodom. To ideologia negacji, która pozwala na wrogość wobec Żydów pod płaszczykiem walki o sprawiedliwość.

Wnioski

Właśnie to niebezpieczeństwo dostrzegła Arendt: kiedy społeczeństwo przestaje kwestionować narzucone mądrości, upadek moralny następuje cicho – poprzez slogany i eufemizmy. W Wannsee „mądrością” była konieczność eksterminacji dla dobra porządku. Dzisiaj „mądrością” wielu kręgów jest przekonanie, że Żydzi nie zasługują na samostanowienie. Struktura moralna pozostaje niepokojąco znajoma: stygmatyzacja, wykluczenie i dehumanizacja.

To porażka przywództwa i instytucji, które w imię „inkluzywności” boją się konfrontacji z nienawistnymi narracjami. Wrogie reżimy, jak Iran, doskonale widzą ten chaos i wykorzystują go do własnych celów.

Hannah Arendt nie ostrzegała, że ludzie staną się potworami. Ostrzegała, że przestaną myśleć. Dzisiejszy antysyjonizm pełni funkcję słownictwa legitymizującego; pozwala jednostkom uczestniczyć w wykluczeniu, zachowując jednocześnie obraz własnej prawości. Myślenie zostało już za nich wykonane.

Odmowa myślenia nigdy nie jest neutralna. To wybór. A kiedy ten wybór staje się masowy, społeczeństwo nie potrzebuje złoczyńców, by czynić zło. Potrzebuje jedynie wystarczającej liczby osób gotowych powtarzać „właściwe” słowa we „właściwym” towarzystwie, wmawiając sobie, że stoją po stronie dobra.